【قات سۅۅگۉ : 】
قىرعىز-قازاق چةگارا بويۇنچا ماقۇلداشۇۇ بةكىتىلدى
ۅتۉپ باراتقان اپتادا ۅلكۅدۅ بئر قاتار ولۇتتۇۇ ، كةرةك بولسو تارىحىي وقۇيالار بولۇپ ۅتتۉ . پارلامةنت 2001-جىلى پرةزىدةنتتةر قول قويعون قىرعىز-قازاق چةگارا ماقۇلداشۇۇسۇن راتىفىكاسسئيالاپ ، ىسىقكۅلدۅگۉ تۅرت پانسيوناتتى استاناعا ۅتكۅرۉپ بةرۉۉ ماسةلةسىن چةچتى . ال ةمى كةچةة ، ئشةمبى كۉنۉ « اقىيقات ۉچۉن » قىيمىل العاچقى ةلدىك قۇرۇلتايىن ۅتكۅردۉ .
قىتاي ، قازاقستان ، ۅزبةكستان جانا تاجىكستان مةنةن تىشقى چةگاراسى بار قىرعىزستان قىتاي مةنةن عانا ماملةكةتتىك چةگاراسىن انىقتاپ العان . ال چةگارانى انىقتوو ۉزۅڭگۉ قۇۇشتۇن قىتايعا بةرئلئشىنىن چۇۇسۇ مةنةن قوشتولعونۇ بةلگىلۉۉ .
قازاقستان مةنةن 2001-جىلى قول قويۇلعان ماملةكةتتىك چةك ارا جۅنۉندۅگۉ كةلئشئم ةكىنچى ، ۉچۉنچۉ چاقىرىلىشتاعى جوعورقۇ كةڭةشكة راتىفىكاسسئيالووعو قويۇلۇپ ، بئروق دةپۇتاتتار تارابىنان چةتكة قاعىلىپ كةلىنگةن . چةتكة قاعۇۇعا قارقىرا جايلووسۇ ، توقموققو جاقىن جةردةگى جول ، تالاستاعى كارةرا جانا كۅكساي ايىلىنداعى چةك ارا سىزىعىنىن ۅتۉشۉ سةبةپ بولۇپ كةلگةن .
11-اپرةلدة ماسةلة ازىرقى ، تۅرتۉنچۉ چاقىرىلىشتاعى جوعورقۇ كةڭةشتىن كۉن تارتىبىنة قويۇلعاندا پارلامةنتتةگى سوسسيال-دةموكراتئيالىق جانا كوممۇنىستتىك فراكسسئيالار راتىفىكاسسئيالووعو شاشپووعو چاقىرىشتى . سوسسيال-دةموكراتتاردىن لىدةرلةرىنىن بئرى روزا وتۇنباييةۋا چةگارا بويۇنچا ۇشۇل كةزگة چةيىن تۉشۉندۉرۉۉ ئشتةرى جۉرگۉزۉلبۅگۅنۉن بةلگىلةدى:
-مۇرۇنقۇ پرةزىدةنت ۅزۉنۅ جووپكةرچئلىكتى الىپ ، ۉچ تالاشتۇۇ جةر بويۇنچا ايتىلعانداردى ۇقپاي ، ۅزۉ بارىپ قولدۇ قويۇپ قويعون . ةمى وشوندون بةرى ةل ىچىندة تۉشۉندۉرۉۉ ئشتةرىنىن جۉرگۉزۉلبۅگۅنۉنۅ مةن ۅكۉنۅم . وشوندۇقتان بئز بۇل ماسةلةدة شاشپاي جانا انى جاڭجالعا ايلانتپاشىبىز كةرةك . بئز مىنداي ماسةلةلةردى ساپارلارعا دايارداباشىبىز كةرةك . مىنداي ماسةلةلةر ۅز وردۇ مةنةن چةچئلئش كةرةك .
روزا وتۇنباييةۋا ساپار جۅنۉندۅ ايتقاندا ، قۇرمانبةك باكىيةۋدىن اپرةل ايىنىن ورتوسۇنان كىيىن قازاقستانعا بولو تۇرعان راسمئي ساپاردى كۅڭۉلگۅ تۇتقان . سوسسيال-دەموكراتتاردىن داعى بئر ۅكۉلۉ مۇرات جۇراييةۋ دا چةك ارا بويۇنچا كةلئشئم پرةزىدةنت قۇرمانبةك باكىيةۋدىن قازاقستانعا ساپارىنىن الدىندا شاشىلىش تالقۇۇعا قويۇلعانىن بةلگىلةدى . الارعا جوعورقۇ كةڭةشتىن تۅراعاسى اداحان مادۇماروۋ مىنداي دةپ جووپ بةردى:
-ۋئزئتكة بايلانىشتارباعىلا دةگةندةرگة پرةزىدةنتتىن پوزىسسئياسىن ايتىپ قويويۇن . ال كىشى ۅزۉ سۇرانعان ، مةنىن راسمئي ساپارىما بۇل ماسةلةنى ارالاشتىرباعىلا دةپ . بئروق كةچةة كومئتةتتىن تۅراعالارى ، فراكسسئيالاردىن جةتةكچئلةرى وتۇرعاندا « اق جول » فراكسسئياسىنىن لىدةرى ةلمىرا ىبرائموۋا ، سوسسيال-دەموكراتتار فراكسسئياسىنىن تۅراعاسى باقىت بةشئموۋ ، كومئتةتتىن تۅراعالارى قايرا-قايرا سۇرانىپ وتۇرۇپ ، كۉن تارتىبىندة جوق نةرسةنى دوبۇش بةرۉۉ مةنةن كۉن تارتىبىنة كىرگىزئشكةن . مۇنۇ ادمىنىستراسسئيا دا سۇرانعان ةمةس ، پرةزىدةنت دا سۇرانعان ةمةس ، مةن دا سۇراعان ةمةس مىن . مىنا ۇشۇل جةردة وتۇرعان قوللةگالارىبىز سۇرانىپ ، بۉگۉن ۇشۇنۇ تةزدةتىپ ، قاراپ بةرئشىبئز كةرةك دةگةن ماسةلةنى قويعون .
دةپۇتاتتارعا كةلئشئم بويۇنچا تۉشۉندۉرمۅ بةرگةن ۅكمۅتتۉن رةگيونالدىق ماسةلةلةر بويۇنچا بۅلۉمۉنۉن باشچىسى سالامات الامانوۋ cۉيلۅشۉۉلۅر قايسى دوقۇمةنتتةردىن نةگئزىندة جۉرگۉزۉلگۅنۉن ايتىپ بةردى :
-سۉيلۅشۉۉلۅردۅگۉ بئزدىن نورماتىۋدىك بازا 1930-جىلقى بۉتكۉل روسسئيالىق بوربوردۇق اتقارۇۇ كومئتةتىنىن قىرعىز جانا قازاق اسسرلةرىنىن چةك ارالارى جۅنۉندۅگۉ توقتومۇ بولدۇ . جاردامچى ماتةريال قاتارى 1961-جىلى قىرعىز جوعورقۇ سوۋةتىنىن پرةزىدىۇمۇنۇن « قىرعىز سسرىنىن چةك ارالارى جۅنۉندۅگۉ » جاردىعى پايدالانىلدى . مىنا وشول دوقۇمةنتتةردىن جانا الارعا تىركةلگةن قارتالاردىن نةگئزىندة بئز قازاق تاراپ مةنةن سۉيلۅشۉۉلۅردۉ جۉرگۉزگۅنبۉز .
الامانوۋ ايتىمىندا ، سۉيلۅشۉۉلۅردۅ ةكى تاراپ بئر قاتار جةرلةردى ۅز ارا الماشتىرۇۇعا بارىشقان .
تالقۇۇنۇن جۉرۉشۉندۅ « اق جول » فراكسسئياسىنىن دةپۇتاتتارى بۇل كةلئشئمدى راتىفىكاسسئيالووعو چاقىرىشتى . كوممۇنىستتىك جانا سوسسيال-دەموكراتئيالىق فراكسسئيانىن دةپۇتاتتارى قارشى بولۇشتۇ . كوممۇنىستتةر لىدةرى ىسحاق ماسالىيةۋ قارشىلىعىن مىندايچا نةگئزدةدى:
-بئزدىن فراكسسئيابىز بۇل مىيزامدىن دولبوورۇن قولدوبويت . ةكىنچىدةن ، بۇل مىيزامدى قولدوبوعوندۇن سةبةبى 2003-جىلداعى بئزدىن جةتةكچىبئز ابسامات ماسالىيةۋ ، دةپۇتاتتار اداحان مادۇماروۋ ، تۇرسۇنباي باكىر ۇۇلۇ جانا ازئمبةك بةكنازاروۋدۇن سۇنۇشتارىن قولدوپ ، بۇل دولبووردۇ چةتكة قاعىش كةرةك . ۉچۉنچۉ ، بۇگۉنكۉ دولبووردۇ سۅزسۉز ةكى وقۇۇدا ، 3/2 كةم ةمةس دوبۇش مةنةن قابىل الىش كةرةك . سةبةبى بۇل ماملةكةتتىك چةك ارانى ۅزگۅرتۉۉ .
ال ةمى سوسسيال-دەموكراتئيالىق فراكسسئيانىن لىدةرىنىن ورۇن باسارى ىسا ۅمۉرقۇلوۋ:
-بۉگۉن ۇشۇل ماسةلةنى قاراپ جاتىپ ، قىرعىز-قازاق ورتوسۇنداعى دوستۇقتۇ دا سىيلاش كةرةك . وشونۇ مةنةن بئرگة ۅزۉبۉزدۉن قىزىقچىلىقتى ۇنۇتپاش كةرةك . مىنا راس مئي تۉردۅ تالاش دةلگةن 15 ۇچاستوق بار دةپ جاتابىز . اندان تىشقارى راس مئي ةمةس وندوعون ۇچاستوقتور بار . مىنا وشولوردۇن باارىن تاقتاپ ، باارىن كومپلةكستۉۉ قارامايىنچا ، بۇل ماسةلةنى بۉگۉنكۉ كۉندۅ بةكىتۉۉنۉن ةچ زارىلچىلىعى جوق ، - دةگةن ۅمۉرقۇلوۋ الاردىن فراكسسئياسى كةلئشئمگة قارشى دوبۇش بةرئشةةرىن بئلدىردى .
تالقۇۇ جانا جارىش سۅزدۉن سوڭۇندا تۅراعا اداحان مادۇماروۋ قىرعىز-قازاق چةك ارا ماقۇلداشۇۇسۇن راتىفىكاسسئيالوونۇ دوبۇشقا قويدۇ . « اق جول » فراكسسئياسى پارلامةنتتة قونستئتۇسسئيالىق كۅپچۉلۉككۅ ةة بولعوندۇقتان 66 دوبۇش مةنةن كةلئشئم راتىفىكاسسئيالاندى . 14 دةپۇتات قارشى ، 3 دةپۇتات قالىس پىكىرىن بئلدىردى .
ۇشۇل ةلة كۉنۉ تۉشتۅن كىيىن دةپۇتتار قازاقستانعا بايلانىشتۇۇ داعى بئر ماسةلةنى چةچئشتى . ال ىسىقكۅلدۅگۉ تۅرت پانسيوناتقا بايلانىشتۇۇ ماسةلة بولدۇ . قازاق تاراپ ال پانسيوناتتاردى سسسردىن مةزگىلىندة الار قۇرعانىن ايتىپ ، پانسيوناتتاردى قازاقستاندىن مةنچىگىنة ۅتكۅرۉپ بةرۉۉنۉ تالاپ قىلىپ كةلةت . بۇل ماسةلة دا مۇرداعى پارلامةنتتةردىن قارووسۇنا قويۇلۇپ ، بئروق ۅتپۅي كةلگةن .
گةرمانئيادان ةمگةك ۅرگۉۉسۉنۅن كةلگةندةن كىيىن ۅكمۅتتۉن كةڭىرى جىيىنىن چاقىرعان پرةزىدةنت قۇرمانبةك باكىيةۋ پانسيوناتتار 49 جىلعا قازاقستانعا بةرئلئش كةرةكتىگىن ، اندان قىرعىزستان الا تۇرعان پايدا بار ةكةنىن بئلدىرگةن . 11-اپرةلدة دةپۇتاتتار الدىنا چىققان مۉلكتۉ قاتتوو بويۇنچا ماملةكةتتىك اگةنتتىكتىن باشچىسى ادامجان جولدوشيةۋ تۅرت پانسيونات جايعاشقان جةر قازاقستانعا ىجاراعا بةرئلةرىن نةگئزدةدى . بئروق وپپوزىسسئيالىق كوممۇنىستتىك جانا سوسسيال-دەموكراتئيالىق فراكسسئيالار پانسيوناتتاردى بةرۉۉگۅ قارشى بولۇشتۇ .
« اق جول » فراكسسئياسىنىن ايرىم دةپۇتاتتارى پانسيوناتتار العاچ قىرعىزستان مةنچىگىنة الىنىپ ، اندان كىيىن قازاقستانعا ىجاراعا بةرئلسة تۇۇرا بولوورۇن بةلگىلةشتى . دةپۇتات جانعوروز قانئمةتوۋ:
-بۇل جةردة بئر عانا قورقۇنۇچ تۇرات: بئز ازىر ىجاراعا الدى دةپ جاتابىز . ةگةردة بةرىپ قويسوق عونقونع سىياقتۇۇ بئزگة قايتارىپ بةرةبى ؟ بةربةي قالىشى مۉمكۉن ةكةن . كةپتىن باارى ۇشۇنداي بولۇپ تۇرات . وشون ۉچۉن بئز بئرىنچى قىرعىزدىن مةنچىگىنة الىشىبىز كةرةك . بئروق بئز مةنچىككة الباي جاتابىز . ةكىنچىدةن ، بۇل جةردة انكلاۋ تۉزۉلۉپ جاتات . شاحئماردان جانا سوح سىياقتۇۇ . وشون ۉچۉن بئرىنچى مةنچىككة الىپ تۇرۇپ ، اندان كىيىن ىجاراعا بةرةلى بةرسةك .
بئروق ماسةلة دوبۇش بةرۉۉگۅ قويۇۇلۇپ ، انى قولدوپ 59 دةپۇتات دوبۇشۇن بةردى . ال ةمى قارشى بولعوندور 17 بولدۇ . بۇل كةلئشئمدى راتىفىكاسسئيالانىشى مةنةن قازاقستان مةنچىگىنة ىسىقكۅلدۉن جةةگىندةگى « سامال » ، « اۋتوموبئلىست » ، « ولئمپ » پانسيوناتتارى جانا قازاقستان ماملةكةتتىك ۇنىۋةرسئتةتىنىن ةس الۇۇ لاگةرى ۅتتۉ .
جوعورقۇ كةڭةش مىنا ۇشۇنداي ماانئلۉۉ ماسةلةلةردى چةچكةندىن ةرتةسى كۉنۉ ، 12-اپرةلدة وپپوزىسسئيالىق « اقىيقات ۉچۉن » قىيمىل ةلدىك قۇرۇلتاي ۅتكۅردۉ . قۇرۇلتايعا 1 . 5 مئڭدةي دةلةگات قاتىشتى . وپپوزىسسئيا لىدةرلةرى قۇرۇلتايدا بئيلىكتى سىنعا الىپ ، جاڭىدان پارلامةنتتىك شايلوو ۅتكۅرۉلۉش كةرةكتىگىن بئلدىرئشتى .
ساياسئي دوكلاد مةنةن چىققان « اتا مةكةن » پارتئياسىنىن لىدةرى ۅمۉربةك تةكةباييةۋ:
-ازىرقى بئيلىكتة قىرعىزستاندى ۅنۉكتۉرۉۉنۉن ريالدۇۇ پروگرامماسى جوق . بولعون دا ةمةس . قوقۇسۇنان انداي پروگرامما پايدا بولعون كۉندۅ بۇل بئيلىك انى اتقارا البايت . انتكةنى ۅتكۅن ۉچ جىلدىن ىچىندة بئيلىك ۇباقىتتى تةككة كةتىردى جانا ماملةكةتتىك ساياساتتىن باشقى تاياناچى ةلدىن ماملةكةتكة جانا انىن اتقامىنةرلةرىنة بولعون ئشةنئمىنةن تاقىر قول جۇۇدۇ .
تةكةباييةۋ بئيلىك چةت ۅلكۅلۉك ةنةرگةتىكالىق باروندورعو تايانىپ ، ةنةرگةتىكا تارماعىن مةنچىكتةشتىرۉۉگۅ شاشىپ جاتقانىن قوشۇمچالادى .
وپپوزىسسئيا لىدةرلةرىنىن بئرى تةمىر سارىيةۋ ۅلكۅنۉن ةكونومىكالىق ابالىنا ارنالعان دوكلاد جاساپ ، ةكونومىكاداعى باشقى وورۇ-قوررۇپسسئيا ، جۇمۇشسۇزدۇق ، باانىن ۅسۉشۉنۅ توسقوولدۇقتۇن جوقتۇعۇ جانا مىيزامسىزدىق دةپ بئلدىردى .
كۅمۉسكۅ ةكونومىكا ىچكى دۉڭ پرودۇقسسئيانىن 50-60% ةةلةپ قالدى جانا ماملةكةتتىن بيۇجةتتىن 30% ۇۇردالىپ جاتات دةپ بةلگىلةدى . مايدا چاربالاردىن ۅندۉرۉشۉن قولدوو جوق ، ادام ۇقۇقتارىن قورعوو قامسىزدالباعان دةپ ، مىنداي ةكونومىكالىق ساياساتتى جويۇۇ ۉچۉن الدىداعى 3 جىل ىچىندة ىچكى دۉڭ پرودۇقسسئيانىن كۅلۅمۉن 2 ةسةگة كۅبۅيتۉۉ ، ازىق-تۉلۉك بااسىن ووزدۇقتاپ ، ىنفلياسسئيانىن كۅلۅمۉن 5%تةن اشىربوو ، بيۇجةتتىك قاراجاتتى پايدالانۇۇعا قوومدۇق كۅزۅمۅلدۉ كۉچۅتۉۉ زارىل ، دةپ بئلدىردى .
« اقىيقات ۉچۉن » قىيمىل ۇيۇشتۇرعان قوومدۇق پارلامةنتتىن تۅراعاسى ابدىعانى ةركةباييةۋ 3 جىل مۇردا بولعون مارت ىڭقىلابىنان كىيىن ساياساتتا دا ، ةكونومىكادا دا ، سوسسيالدىق تارماقتا دا ةچ ۅزگۅرۉۉ بولعون جوق ، قونستئتۇسسئيالىق رةفورما تةسكةرىسىنچة بئر ادامدىن بئيلىگىن بةكةمدةگةن ناتىيجاعا الىپ كةلدى ، دةپ بئلدىردى . قىرداالدى وڭدوو ۉچۉن دەموكراتئيالىق پرىنسسىپتةرگة قايتۇۇ زارىل ، ال ۉچۉن پرةزىدةنتتىك شايلووعو چةيىن اراكةت كۅرۉۉ كةرةك دةپ بةلگىلةدى .
قۇرۇلتاي سوڭۇندا چةچئم قابىل الىندى . انىن بئرىنچى پۇنقتۇندا جووپكةرچئلىكسئز بئيلىك ةلدى قىيىن ابالعا الىپ كةلگةنى بةلگىلةنىپ ، پرةزىدةنتتةن چۇقۇل چارالاردى كۅرۉۉ تالاپ قىلىندى . ۅكمۅتتۉن ئشى قانااتتاندىرارلىق ةمةس دةپ تابىلىپ ، رةفةرةندۇمدا قابىل الىنعان قونستئتۇسسئيا جانا شايلوو قودةكسى لةگئتئمسئز دةپ تاانىلدى .
جوعورقۇ كةڭةشكة شايلوو مىيزام بۇزۇۇلار مةنةن قوشتولعونۇنا بايلانىشتۇۇ پارلامةنتتى تارقاتۇۇ جانا جاڭى شايلوولوردۇ بةلگىلۅۅ ، ةنةرگةتىكا تارماعىن ، جوعورقۇ وقۇۇ جايلاردى مةنچىكتةشتىرۉۉنۉ توقتوتۇۇ تالابى قويۇلدۇ . بۇل تالاپتار اتقارىلباسا ، ةلدىك قۇرۇلتاي ۅلكۅ بويۇنچا ناارازىلىق اقسسئيالارىن ۇيۇشتۇراارىن بةلگىلةدى .
پرةزىدةنتتىن باس ما سۅز قاتچىسى نۇرلانبةك شاكىيةۋ "ازاتتىققا" ةلدىك قۇرۇلتايدىن چةچئمدةرىن اتقارۇۇ مۉمكۉن ةمةس ، انتكةنى قونستئتۇسسئيانى ةل ۅزۉ عانا رةفةرةندۇم مةنةن جوققو چىعارا الات ، دةپ بئلدىردى . ال وشوندوي ةلة قۇرۇلتاي سۇنۇشتاعان ةكونومىكالىق رةفورما پرةزىدةنت قۇرمانبةك باكىيةۋدىن دةمئلگةسى مةنةن قابىل الىنعان ۅلكۅنۉ ۅنۉكتۉرۉۉ ستراتةگئياسىن ئشكة اشىرۇۇ مةنةن مۇردا ةلة باشتالعانىن بةلگىلةدى .
وشةنتىپ ، ۅتكۅن اپتا وپپوزىسسئيانىن ساياساتقا جاڭى دةم مةنةن كىرئشى ، بئيلىكتىن بولسو ةل ىچىندة قولدووعو ةة بولبوعون قازاقستانعا پانسيوناتتاردى بةرۉۉ جانا قىرعىز-قازاق چةك ارا ماقۇلداشۇۇسۇن راتىفىكاسسئيالوو مةنةن سوڭۇنا چىقتى .
ايدانبةك اقمات ۇۇلۇ ، بئشكةك
ازاتتىق ۉن العىسىنان.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
قىرعىز-قازاق چةگارا بويۇنچا ماقۇلداشۇۇ بةكىتىلدى 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان « قىرعىز-قازاق چةگارا بويۇنچا ماقۇلداشۇۇ بةكىتىلدى » عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
