【قات سۅۅگۉ : 】
چىڭعىز ايتماتوۋ وقۇرماندارى مەنەن جولۇعۇشۇۇدا.(سۉرۅت قاچان تارتىلعانى بەلگىسىز)
ۇلۇۇ جازۇۇچۇ چىڭعىز ايتماتوۋدۇ بئر قانچا جىلدار بويۇ جانداپ جۉرگۅن سوورون دىيقانوۋ زالقاردىن ادامدىق ساپاتتارى تۇۇرالۇۇ « ازاتتىققا » كەپ سالىپ بەردى.
- سوورون مىرزا، مىنا 2008-جىلى 14-ىيۇندا الپ جازۇۇچۇ چىڭعىز ايتماتوۋ دۉينۅ سالعان ەلە، اندان بەرى دا ەكى جىل ۅتۉپ كەتىپتىر. ايتماتوۋدۇن جانىندا تاقاي جۉرگۅندۉگۉڭۉزدۅن ۇلام ال كىشىنىن ادامدىق ساپاتى، جەكە پەندەچىلىك جاقتارىن ۇعۇۇ كىم ۉچۉن بولبوسۇن قىزىقتۇۇ بولسو كەرەك دەپ سئزگە قايرىلىپ وتۇرابىز.
- مەن ايتماتوۋدۇن ۇلۇۇلۇعۇن ۇشۇنداي باالايت ەلەم. ەڭ بئرىنچىدەن، ايتماتوۋ قىرعىز ۇلۇتۇن، قىرعىز ەلىن بۉتۉندۅي االامعا داڭازالاپ « الا-توونۇن بوورۇندا كىچىنەكەي ۇشۇنداي ۇلۇت بار، ۇڭعۇلۇۇ، ۇيۇتقۇسۇ بار قاسىيەتتۉۉ ەلى بار، بۇل - قىرعىز ۇلۇتۇ » دەپ تاانىتتى. ەكىنچىدەن، ايتماتوۋ اتىنداعى قوومدۇق فوند ازىرقى كۉندۅگۉ ساياسىي ابالعا بايلانىشتۇۇ « ماناس – قىرعىز - چىڭعىز » دەگەن ەلدىك قىيمىلدىن تۉزۉلۉشۉنۅ تارىحىي چىندىق دال كەلەت.
ماناس جانا چىڭعىزدى قىرعىزدىن ەكى قاناتى بولعوندوي قابىلداسا دا بولوت. بئر مەزگىلدە ماناس بۉتۉندۅي ەلدىن باشىندا تۇرۇپ، ۅزۉنۉن بااتىرلىعىن كۅرسۅتۉپ، ەلدى جوودون ساقتاپ بئرىكتىرسە، بۉگۉنكۉ كۉندۅ بولسو چىڭعىز ايتماتوۋ بۉتۉندۅي االامعا قىرعىزدىن كىم ەكەنىن تاانىتىپ، ۇلۇتتۇن باشقا ۇلۇتتان ايىرماسى بار ەكەنىن، قىرعىز ۇلۇتۇنۇن قاسىيەتتۉۉلۉگۉن جەتكىردى. دەمەك قىرعىز ماملەكەتتۉۉلۉگۉ ۉچۉن ۅزۉنۉن پاتريوتتۇۇلۇعۇن كۅرسۅتۉپ، اقىرقى جۉرۅك قاعۇۇسۇنا چەيىن قىرعىز دەپ عانا سوقتۇ. اندىقتان چىڭعىز ايتماتوۋدۇن ىسمى داعى بئزدىن قىيمىلدىن اتىندا بولۇشۇن بئز تۇۇرا تاپتىق. سەبەبى ار بئر قىرعىز ئنسانى ۉچۉن ماناس داعى، چىڭعىز داعى ۇلۇۇ ساباق بولو الات تارىحتا.
ۇلۇۇ جازۇۇچۇ جۇرنالىستتەردىن سۇروولورۇنا جووپ بەرۉۉدۅ
- مىنداي سۅز بار عو « قىيىن ادام بۇل تۇرمۇشتا جالعىز » دەگەن. ايتماتوۋ داعى قىيىن كىشى ەلە، ال كىشىنىن جانىندا قوشو جۉرۉۉنۉ دايىم ۅزۉڭۉزگۅ مىلدەت قىلىپ العاندىعىڭىزدى قانداي چەچمەلەپ بەرە الاسىز ؟
- قىرعىز مادانئياتتۇۇلۇعۇنۇن موسكۋاداعى كۉندۅرۉ ۅتۉپ قالدى. چىڭعىز ايتماتوۋدۇن اۋتوردۇق كەچەسى وشول موسكۋاداعى اتاقتۇۇ لەنىن اتىنداعى كىتەپقانادا ۅتۉپ جاتتى. وشوندو كەچەگە قاتىشقان ار بئر قىرعىز ىچكى دۉينۅسۉ تولۇقشۇپ، سۉيۉنۉپ قۇبانىپ « مىنا بئزدىن ۇلۇۇ جازۇۇچۇبۇز، بئزدىن ۇلۇۇ قوومدۇق-ساياسىي ئشمەرىبئز چىڭعىز ايتماتوۋ ۇشۇنداي سىي- ۇرماتقا جەتكەن ۉچۉن كەچەسى لەنىن كىتەپقاناسىندا ۅتۉپ جاتات » دەگەنسىپ، كۅكۉرۅگۉبۉز كۅك تىرەپ تۇردۇ. سەبەبى ال جەردە ۇلۇۇ ادامداردىن عانا اۋتوردۇق كەچەسىن ۅتكۅربۅسۅ، ۅتۅ ىيىق جەر دەپ تۇتۇشات.
وشوندو چىكەم مەنەن جاقىندان تاانىشىپ سۉيلۅشكۅنگۅ مۉمكۉنچۉلۉك الدىق. سئز موسكۋاعا كەلىپ كەتكەن مەزگىلدە بئز قىرعىز جىگىتتەرى جانىڭىزدا جانداپ، قوشتوپ جۉرۅلۉ دەگەن ۅزۉبۉزدۉن ويۇبۇزدۇ ايتساق، چىكەم ابدان قۇبانىپ كەتتى داعى « ەگەردە سئلەر مەنىن جانىمدا قوشتوپ جۉرۅبۉز دەسەڭەر، مەن اندا سئلەرگە القىشىمدى ايتىپ، باتامدى بەرىپ، ماعا ابدان جاقشى تايانىچ، تىرۅۅچ بولۇپ بەرەسىڭەر » - دەپ ۅزۉنۉن قۇبانىچىن ايتقاندا بئز تۇۇرا جولدو ەكەنىبئزگە سۉيۉندۉك. انتكەنى سويۇز مەزگىلىندە بۉتۉندۅي س س س ردىن بوربورۇندا قىبىر ەتكەن قىيمىلدىن باردىعى وشول موسكۋادان باشتالچۇ. ازىرقى كۉندۅ داعى دۉينۅلۉك ەڭ چوڭ ماسەلەلەردىن باردىعى كونگرەس، سەمىنارى بولوبۇ باردىعى موسكۋادا ۅتۅت. ۇشۇل چوڭ ساياسىي وقۇيالاردان، ماسەلەلەردەن چىكەم ەچ چەتتە قالچۇ ەمەس. دايىما وشولوردۇن الدىندا بولعوندۇقتان موسكۋاعا كۅپ كەلچۉ. وشوعو بايلانىشتۇۇ دايىما جانىندا بولۇپ، ال كىشىنىن جانىندا جۉرۉپ، بئز اكادەمئيانى بۉتكۅندۅي ەلە بولۇپ قالدىق.
چىڭعىز ايتماتوۋ 50 جاشتا، 1978-جىل.
- وشوندوي ۇلۇۇ ادامدىن جانىندا جۉرۉۉ دەلە قانچالىق بئر دەڭگەەلدە ۇلۇۇ ساپاتتى، جە بولبوسو ۇلۇۇ جووپكەرچىلىكتى تالاپ قىلات بولۇش كەرەك. جانا سئز ايتىپ اتقانداي، كۅپ جولۇعۇشۇۇلاردان كىيىن چارچاپ-چاالىعىپ، ەس الۇۇعا جە بئر ويلونۇۇعا تۇۇرا كەلسە كەرەك ال كىشىگە. وشوندو ۅزۉڭۉزدۉ قانداي الىپ جۉرۉپ، قانداي مامىلە جاسايت ەلەڭئز ؟
- نەگىزىنەن چىكەم قانداي چوعۇلۇش بولبوسۇن جىيىندىن باشچىسى بولۇپ ۅتكۅرچۉ. انداعى جووپكەرچىلىك چوڭ بولعوندۇقتان، بئر ەلە وشوندو كۅتۅرۉلگۅن ماسەلە ەمەس، ۇشۇ ايتماتوۋ مەنەن ۇچۇراشىپ قالىش ۉچۉن، وشول كىشىنىن قولۇن قارماپ، باتا الىپ قالىش ۉچۉن، قانچا دەگەن ۇلۇتتۇن، ەلدىن ۅكۉلدۅرۉ ال كىشىنىن ايلاناسىندا چۇرقاپ جۉرۉشپۅدۉ. جىيىن بۉتكۅندۅن كىيىن چىكەم: « سوكە، مىنا جىيىن دا ۅتتۉ، ەمى ۅزۉبۉزدۉن ەلچىلىككە كەتەلى » - دەچۉ. بئزدىن ەلچىلىك ال كىشى ۉچۉن ۇشۇنداي بئر ىيىق جەردەي سەزىلچۉ. انى ايتقانىمدىن سەبەبى، موسكۋاداعى باشقا ەلچىلىكتەر، الاردىن اراسىندا بئر تۇۇعان بووردوش ۇلۇتتاردىن ەلچىلىكتەردىن باردىعىندا « ايتماتوۋ كەلدى » - دەگەندى ۇققان كۉندۅن باشتاپ، ۅزۉنۉن ليۇكس مەيمانقاناسىن دايارداشىپ، ماشىناسىن بەرىپ، رەستوراندارىن دايارداپ، قابىل العانعا دايار ەكەندىگىن كۅرسۅتۉپ چاقىرىپ تۇرۇشچۇ. بئروق چىكەمدىن پاتريوتتۇۇلۇعۇن مەن وشوندون بايقادىم. ال كىشى ايتچۇ: « ەگەردە چىڭعىز ايتماتوۋدۇ ئزدەپ، باارلاشۇۇنۇ قاالاعاندار بولسو، اندا قىرعىز ەلچىلىگىن ئزدەپ كەلىشسىن. ايتماتوۋدۇ ئزدەپ كەلىپ قىرعىز ماملەكەتىنىن ەلچىلىگى بار، بۇل ۅزۉنچۅ ەگەمەندۉۉ ماملەكەت تۇربايبى » ، - دەپ وشول جەردەن كۅرۉپ- بئلىپ كەتىشسىن دەپ دايىما ۅزۉبۉزدۉن ەلچىلىككە باعىت الىپ تۇرچۇ.
انان جىيىن بۉتكۅندۅن كىيىن، اقىرىن ماشىناعا وتۇرۇپ ەلچىلىكتى كۅزدۅي كەتەبئز. وشول مەزگىلدە ۇلۇۇ كىشىلەر دايىما وي جۉگۉرتكۅندۅ بئر ۅزۉنچۅ ترانسقا تۉشكۅندۅي، قوسموسقو ۇچۇپ كەتكەندەي بئر توپ مەزگىلگە چەيىن ەچ بئر سۅز ايتپاي، ۉن چىعارباي اقىرىن عانا وي جۉگۉرتۉپ كەتچۉ. اندايدا بئز مئسالى ۉچۉن ەلچىلىككە جەتىپ قالساق دا، وي جۉگۉرتۉۉسۉ توقتوي ەلەگىن بايقاپ قالسام، ەلچىلىكتى ايلانىپ اقىرىن ماشىنامدى ايداپ جۉرۅ بەرچۉمۉن. قاچان عانا « وي سوكە، بئز قايسىل جەرگە كەلىپ قالدىق » دەپ سۇراعاندا عانا چىكە، بئلەسئز دا موسكۋادا اۋتوتىعىن دەگەن كۅپ، ازىر جەتەيىن دەپ قالدىق دەپ وشوندون كىيىن عانا ەلچىلىككە بارىپ توقتوچۇبۇز. ۇلۇۇ كىشئلەر ۅزۉنۉن جالعىز عانا قىزىقچىلىعىن ويلوبوستون جالپى ماملەكەتتىن، ەلدىن، ۇلۇتتۇن ەرتەڭكى كۉنۉ، كەلەچەگى، تاعدىرى، تارىحى ۇشۇنۇن بااردىعىن بئرگە قامتىعان ۉچۉن، ۇلۇۇ كىشىلەردە دا ۇشۇنداي مەزگىل بولوت ەكەن. ال كىشىلەر سىرتتا جۉرگۅندۅ نەگىزىنەن ۅزۉنۉن ەلىن، جەرىن ۇنۇتپاي، انى تۇۇ قىلىپ جەتكىرىپ بەرگەنى، بئز ۉچۉن ۇلۇۇ سىيمىق. مەن وشوعو سىيمىقتانام.
چىڭعىز ايتماتوۋ، 1978-جىل.
- ايرىم ادامدار بەلگىلۉۉ بئر كىشىلەرگە، بئر نەرسەگە مۇقتاج بولعوندون قايرىلعان فاكتىلار جوق ەمەس. ۇشۇل ۅڭۉتتۅن الىپ قاراعاندا، ايتماتوۋ مىنداي باي، بئروق ساراڭ بولچۇ دەگەن دا سۅزدۅر بار. سئز سوورون مىرزا، قاندايدىر بئر جاردام كەرەك بولۇپ قايرىلىپ قالدىڭىزبى، جە تۉز ەلە ۇشۇ كىشىگە جاردام بەرگىڭىز كەلدىبى، جە جالعىز جۉرچۉ بەكەن ؟
- جۉرۅك ۅيۉتكۅن سۇروو بولدۇ. ۅزگۅچۅ جاناعى چىڭعىز ايتماتوۋ ساراڭ دەپ ايتىلعان سۅزدۅردۉ ايتام. مەن ۇشۇل سۅزگۅ، ۇشۇل ويعو ەگەردە مەنى ازىر ۇعۇپ جاتقاندار بولسو بااردىعىنا ايتقىم كەلەت! بئر جەردەن بئر جەرگە بارىش ۉچۉن كىچىنە بولسو دا قاراجات سارپتاش كەرەك بولوت. ال ەمى ايتماتوۋ بولسو دۉينۅ قىدىرىپ جۉرگۅن كىشى دا. ال ۅز قاراجاتى مەنەن جۉرچۉ. انىن مىندا ۇلۇۇلۇعۇن قايداعى مايدا-چۉيدۅ چىنوۋنىكتەردىن باسقان تۇرعاندارىنا سالىشتىرىپ نە قىلابىز ؟ ايتماتوۋ دەگەن ەچ قانداي بئرۅۅدۅن قاراجات سۇراپ،تىلەنىپ جۉرگۅن كىشى ەمەس ەلە. قانچا جولۇ موسكۋاعا ۇچۇپ كەلىپ-كەتىپ، قانچالاعان جۇمۇشتاردى اتقارىپ، جاساباسىن بۉت ۅزۉنۉن قاراجاتى مەنەن جۉرچۉ. قانچالاعان ولۇتتۇۇ ماسەلەنى چەچىپ قويچۇ. بئر جەردە ايتچۇ ەمەس، « مەن مۇنۇ بۉتۉردۉم جە اتقاردىم » دەپ. ال كىشىنىن ىچ دۉينۅسۉ تازا، ادامدىق ساپاتى ۇلۇۇ، تابئياتىنان بەرىلگەن ارۇۇلۇق بولعوندۇقتان، ال كىشىنىن جانىندا جۉرگۅنۉم ۉچۉن ايتىپ جاتامىن. بايلىعى - جان دۉينۅسۉ بولچۇ.
مىنا مئسالى ۉچۉن، موسكۋادان قانچا دەگەن باسماقانالاردان مئلليوندوعون نۇسقادا كىتەپتەرى چىعات ەلە. ەگەردە ساراڭ بولسو اندا وشول ار بئر نۇسقانىن ارقاسىنان قۇۇپ وتۇرۇپ الماق دا « ماعا قالەم اقى بەربەيسىڭەربى ؟ » - دەپ. بئروق ال قالەم اقىعا دا كۅز ارتقان ەمەس. « ەگەردە ار بئر وقۇۇچۇعا ۇشۇل كىتەبىم جەتسە، وشوعو ىراازىمىن » - دەپ ايتچۇ.
- ايتماتوۋ ۅزۉ قايرىلىپ، سئزگە قاندايدىر بئر جاردام بەرەيىن دەگەن جە جاردام بەرگەن ۇچۇرلار بولدۇ بەلە ؟
- مەن ۇشۇنۇ ويلوبوپتۇرمۇن. سەبەبى مەن موسكۋادا جاشاپ ۅزۉمدۉن جۇمۇشۇم بار، قاراجاتىم جەتىشتۉۉ ەلە بولچۇ. اندا جاشپىز. تىرىچىلىك انچا باشقا تۉشۅ ەلەك . چىندىعىندا ەلە سئز سۇروو بەرىپ جاتقانداي تازا ادامدار، قىيىن ادامدار دايىم تۇرمۇشتا جالعىز بولوت وقشوبويبۇ. قانتسە دا مەن چىكەمدىن جانىندا جانداپ جۉرۉپ قالعانىما سىيمىقتانام. سەبەبى بئر از بولسو دا، ايرىم بئر ماسەلەدە قولۇنا قول بولۇپ دەگەندەي، ۇلۇۇلۇققا قانداي مۉنۅز جەتكىرەت دەگەندەي تاالئم-تاربئيا الدىم، القىشىن دا الدىم.
جاردام دەمەكچى، بئر تۉنۉ موسكۋادا تۉنكۉ ساات ەكى بولچۇ. بريۇسەلدەن ماعا تەلەفون چالىپ اتات: « اي، سوكە مەن ۇيقۇڭدۇ بۇزۇپ قويعون جوقمۇنبۇ ؟ » - دەپ. جوق، چىڭعىز تۅرۅقۇلوۋىچ، بااردىعى جاقشى. ۅزۉڭۉز قاندايسىز ؟ - دەپ ال-اقىبالدى سۇراشقاندان كىيىن « سوكە، مەنىن چالعانىمدىن بئر سەبەبى بار. مەن ەمنەدەن جاردام بەرەيىن ساعا. بالكىم جۇمۇش جاقتان سۉيلۅشۉپ بەرسەمبى، جە ەمنەدەن جاردام بەرەم ؟ - دەپ سۇراپ قالدى. جوق، چىڭعىز تۅرۅقۇلوۋىچ ماعا ەچ قانداي جاردامدىن كەرەگى جوق. مەن سئزدىن جانىڭىزدا جاردام بەرىپ جۉرۅم، ۅز قىزىقچىلىعىمدى ويلوعون ماسەلەم جوق دەپ داعى ايتتىم. ەكى كۉندۅن كىيىن قايرا تەلەفون چالىپ:
« سوكە مەن تاپتىم » ، - دەيت. ەمنەنى تاپتىڭىز ؟ – دەسەم: « مەن ەمى تۉشۉندۉم، مەنىن تۅرۅقۇل اتامدىن اپاسى ايىمقان چوڭ ەنەم، ۇشۇل داراجاعا جەتكەنىمە ابدان چوڭ پايدۇبال سالعان بولچۇ. وشول ايىمقان چوڭ ەنەم اقسىلىق بولوت ەمەسپى، سەن دا اقسىلىقسىڭ دا بالكىم وشول جاردام بەرىپ اتقاندارىڭدىن بااردىعى بۇل ۇلۇۇ كۉچتۅردۉن، ايىمقان چوڭ ەنەمدىن وشول مەزگىلدە قولدوپ، ازىر دا مەنى تاشتاباستان، جانىمدا بولعونۇ وشوندون وقشويت. مەن ەمى تۉشۉندۉم، بئر جاردام سۇراعانىڭدا، ال ويعو دا كەلمەك ەمەس. ەمنە ۉچۉن سەن مەنىن جانىمدا جانداپ جۉرگۅنۉڭدۉ ەمى تۉشۉندۉم، ايىمقان چوڭ ەنەمدىن كۉچتۅرۉ جاردام بەرسە كەرەك » . – دەگەن ەلە.
ۇلۇۇ جازۇۇچۇ قىزى شئرىن مەنەن، 1985-جىلدىن 19-سەنتيابرى.
- موسكۋادا جۉرگۅندۅبۉ جە قىرعىزستانعا كەلگەندەبى، چىكەبئزدەن ار قانداي مۇقتاجدىقتا جاردام سۇراپ قايرىلعان جاراندار بولعوندۇر. انان ال كىشىدەن قانداي جووپ بولچۇ ەلە ؟
- مەن بۇعا مئسال قىلىپ، بئر وقۇيانى ايتىپ بەرەيىن. موسكۋادا قىرعىزدار بئرىككەن چوڭ جىيىن ۅتكۅردۉك . ال جىيىندا چىڭعىز تۅرۅقۇلوۋىچ ەل مەنەن جولۇعۇشۇپ، چىعىپ باراتقاندا بئر كىشى كەلىپ ۇچۇراشىپ: « چىكە، مەن سئزگە ىراازىچىلىعىمدى بئلدىرىپ قويعونۇ كەلدىم » دەدى. « راحمات، ەمنە ىراازىچىلىق » . - دەسە ايتات: « ەگەردە قۇداي سئزدى جاراتپاعاندا، مەنىن بالام امان قالات بەلە، قالبايت بەلە بئر قۇداي بئلەت. سەبەبى ال بالاما وپەراتسئيا جاساتا الباي گەرمانئياعا چەيىن الىپ بارىپ، ال جاقتا ۅزۉڭۉز بئلەسئز، قابىل الابى البايبى دەپ، سئزدىن كىتەبىڭىزدى كۅتۅرۉپ الىپ، سئزدىن اتىڭىزدى ايتىپ كىرىپ، « ايتماتوۋدۇن ەلىنەن بولوم » دەپ كىتەپتى بەردىم. وشوندون كىيىن گەرمانئيادا بالامدى بات ەلە قابىل الىشىپ، وپەراتسئيا جاسالىپ، ۅلۉمدۅن ساقتاپ قالىشتى. مەن سئزگە ىراازىمىن ۅمۉر بويۇ. جولۇقسام ىراازىچىلىعىمدى بئلدىرەيىن دەپ جۉردۉم ەلە » دەپ ۇشۇل وقۇيانى ايتتى. انان وشول كىشىنىن سەزىمدەرى قانداي بولسو، بئز وشونۇ سەزگەندەي بولدۇق.
وشوندو چىكەم كۅرسۅ تۉز جاردام بەرگەندەن سىرتقارى داعى ۅزۉنۉن اتى مەنەن دا قانداي جاردام بەرەرىن بايقادىق. انان وشول ەلە جىيىندان داعى بئر جىگىت كەلىپ، ىراازىچىلىعىمدى ايتقىم كەلەت دەپ: « مەن سويۇز مەزگىلىندە موسكۋاعا ۇنىۋەرسىتەتكە اسپىرانتۇراعا كەلگەم.ەلدەر ۇقمۇش كۅپ، تاپشىرعاندار قاتارى مەن دا تاپشىرىپ، انان اياعىندا چوڭ كونكۇرس بولعوندو سئزدىن كىتەبىڭىزدى الىپ كىرىپ، مەن ايتماتوۋدۇن جەردەشى بولوم، مەن ال ادامدىن ەلىنەن بولوم » دەسەم قىرعىز ەلىندە ايتماتوۋدوي ۇلۇۇ ئنساندار چىقسا، اندا بئزدىن ۇنىۋەرسىتەتتە داعى ۇلۇۇ ئنسانداردىن جەردەشتەرى وقۇعانعا ۇقۇقتۇۇ. وقۇش كەرەك. بالكىم ەكىنچى ايتماتوۋعو وقشوعون ئنسانداردى بئزدىن ۇنىۋەرسىتەت داياردايت بولۇش كەرەك » دەپ اسپىرانتۇراعا ۅتۉپ كەتكەم » ۇشىنتىپ ال جىگىت دا ۅزۉنۉن ىراازىچىلىعىن بئلدىرىپ كەتتى. ايتايىن دەگەنىم، بۉتۉندۅي االامعا قىرعىزدى داڭازالاپ قويعوندۇعۇنان، ار بئر قىرعىز ئنسانى، قايسىل جەردە بولبوسۇن ايتماتوۋدۇن جانىندا بولعوندوي سەزىمىن كۅرۉپ، تۇيا الات.
- ەمى سوورونباي مىرزا، مىنا بئر ەلە جازۇۇچۇلار ەمەس ايتماتوۋ مەنەن ماملەكەتتىك قىزماتكەرلەر موسكۋادا بولوبۇ، قىرعىزستاندا بولوبۇ باشقا جەردە بولوبۇ، كۅپ ەلە كەڭەشىپ، سۉيلۅشۉۉلۅر بولسو كەرەك . سەبەبى ال كىشى ەلچى بولبودۇبۇ. مىنداي ايتقاندا ساياساتچى دەپ قويسوق دا بولوت. ۇشۇل ماسەلەدە سئز ۅزۉڭۉز بايقاعان قانداي مئسالدار بار ؟
- مەن ال كىشىنى موسكۋادا قوشتوپ جۉرگۅن ۇچۇرۇمدا كۅپچۉلۉك ساياسئي ماسەلەلەرگە قاتىشىپ قالدىم. بئر قانچا ماملەكەتتىن باشىن بئرىكتىرىپ، ماملەكەتتەر ارالىق قووپسۇزدۇعۇن بەكەمدۅۅ ۉچۉن جامااتتىق قووپسۇزدۇق كەلىشىمى دەگەن ۇيۇم تۉزۉلگۅن. وشول ۇيۇمدۇ تۉزۉپ جاتقاندا چىكەمدەن داعى ۇلۇۇ گۇمانىست قاتارى ابدان كۅپ كەڭەشتەردى سۇراشىپ، قانداي قىلعاندا ۇلۇتتار ارالىق قووپسۇزدۇقتۇ بەكەمدەي الابىز، قانداي قىلعاندا ۇلۇتتاردى بئرىكتىرە الابىز، قانداي قىلىپ ۇلۇت ارالىق مامىلەنى بەكەمدەي الابىز دەپ، كۅپ ماسەلەلەردى سۇراپ، كەڭەشىشكەن. چىكەمدىن بئر مەزگىلدە بەرىپ كەتكەن چوڭ كەڭەشتەرىنەن ۇلام مىنداي ۇيۇمدار جاقشى جولدو، باعىتتاردا جۉرۉپ اتقانىن كۅرۉۉدۅبۉز.
زالقار ۅمۉرۉنۉن اقىرقى جىلدارىندا
- بئر ووعانستاندا قىزمات قىلىپ، جارادار بولۇپ كەلگەن جووكەردىن ايتقانى ەسىمدە ەلە: « ەگەردە ايتماتوۋ بولبوسو، بئز ووعانستاندا جەر مەنەن جەكسەن بولۇپ قالات ەلەك » دەگەنى. مۇنۇ ەمنەگە بايلانىشتىرىپ ايتتى ەكەن ؟
- مەنىن بئر ۇققانىم بار. س س س ردى مىحائل گورباچيەۋ باشقارىپ تۇرعان مەزگىلدە، چىڭعىز ايتماتوۋ ال كىشىنىن كەڭەشچىسى بولعون. 1987-جىلى ايتماتوۋ ولۇتتۇۇ دەپ ەسەپتەگەن سۇنۇش-كەڭەشىن ايتات: مىحائل سەرگەيەۋىچ، جۅندۅن-جۅن قان تۅگۉۉ بولبويت. بئز ەچ قاچان ووعان جەرىنە دەموكراتئيانى ورنوتۇپ بەرە البايبىز. ووعانستاندىن ەلى ۅزۉنۉن تاعدىرىن، ۅزۉنۉن كەلەچەگىن ۅزۉ تابىش كەرەك. بئز الارعا تىنچتىقتى الىپ كەلەبئز دەگەنىبئز مەنەن، بۇل سوعۇش ەچ قاچان توقتوبويت. ووعانستاندى ەچ كىم ەچ قاچان جەڭە البايت، ووعانستاندى ووعانستاندىن ەلىنە قالتىرىشىبىز كەرەك. سويۇزدان بارعان بئزدىن ەر-ازاماتتار ال جاقتان « تسىنكتۉۉ تابىتتاردا » كەلىپ، كۅپ ۉي-بۉلۅنۉ قايعى قاپتادى. ۇشۇنۇ قانتىپ توقتوتوبۇز ؟ » - دەپ ەكى جىل بويۇ ايتىپ كەلگەن. اقىرى 1989-جىلى ال كىشى ماقۇلدۇعۇن بەرىپ، ووعانستاندان س س س ردىن اسكەرلەرىن، ەر-ازاماتتارىبىزدى الىپ چىعىپ كەتتى. ۇشۇعا تۉزدۅن-تۉز بئزدىن چىكەنىن تىيەشەسى بار.
- ايتماتوۋ ەل ارالىق ماانىدەگى بەلگىلۉۉ جازۇۇچۇ ەمەسپى. انان دا ەكى تئلدە بئردەي جازچۇ. بۇل ۅڭۉتتۅن الىپ قاراعاندا، باشقا تئلدەرگە جاساعان مامىلەسى قانداي ەلە ؟
- چىنىندا ايتماتوۋ ەكى تئلدە بئردەي جازچۇ. قىرعىز تئلىندە داعى، ورۇس تئلىندە داعى. ەمى قىرعىز تئلىن ۅز مەزگىلىندە: « بئزدىن تئل ماملەكەتتىك تئل بولۇش كەرەك، بئزدىن تئل ۇلۇۇ تئل. ار بئر جارانىبىز، ئنسانىبىز بۇل تئلدە سۉيلۅشۉ كەرەك » دەپ، ۇشۇل باعىتتى باشتاپ كەتكەن. مئسال ۉچۉن ورۇس تئلى بئرىككەن ۇلۇتتار ۇيۇمۇ بار دا ب ۇ ۇ دا وشول ورۇس تئلىنىن داعى ماقامىن كۅتۅرۉپ، بئز مىنا سويۇز بۇزۇلعاندان بەرى سويۇزدان كەلگەن دەپۇتاتتارىبىز، دەلەگاتتارىبىز باارىبىز ۇشۇل ورۇس تئلىن جاقشى بئلەبئز، ەگەردە قولدوپ بەرسەڭەر وشول تئل قىزمات تئلى بولۇپ قالسىن دەپ ب ۇ ۇ دا ۉچۉنچۉ قىزمات تئلى دەپ ۇشۇل ورۇس تئلىن قابىل الىشقان. مئسال ۉچۉن 150 ملن. قالقى بار ورۇس ەلىندە دا ۇلۇۇ كىشىلەرى كۅپ ابدان. بئروق چىكەمىن قادىر-بارقى بار بولعوندۇقتان وشول كىشىنىن سۇنۇشۇ مەنەن ب ۇ ۇ دا ورۇس تئلى ۉچۉنچۉ قىزمات تئلى بولۇپ قالدى.
ۇلۇۇ جازۇۇچۇنۇ اقىرقى ساپارعا ۇزاتۇۇ، بئشكەك، 2008-جىلدىن 14-ىيۇنۇ
- سوورون مىرزا، بەلگىلۉۉ سىنچى سالىجان جىگىتوۋدۇن بئر ايتقانى ەسىمە تۉشۅت. ايلىندا بئر شاكىر دەگەن كىشى بار ەكەن دا. ال كىشى قىشىن-جايىن، وشول جەردەگىلەردىن بازارعا ساتا تۇرعان مال-جاندىقتارىن قىش ماالى بولوبۇ، كۉن ىسىق بولوبۇ ايتور جۅۅ-جالاڭ ايداپ وتۇرۇپ، بازارعا جەتكىرىپ، بەرگەن تىيىنىن الىپ كەتە بەرچۉ ەكەن. انى ۇققان جىگىتوۋ « ەە،سالىجان! سەن ۇشۇل كۅلدۉككۅ شاكىرچە دا قىزمات قىلبادىڭ » دەدىم دەپ كۉلدۉرۇپ جاتپايبى. انىن سىڭارىنداي ايتماتوۋعو دا وشوندوي سۇروو بولۇپ قالبايبى ؟
- ەمى بئز پەندە ەكەنبئز دا. بئر جەردە بولعون وقۇيانى قىسقاچا ايتىپ كەتەيىن. بئر جولۇ كىمدىر بئرۅۅلۅر « ەگەردە ايتماتوۋ قىرعىز ەلى ۉچۉن ەكى قابات ئمارات قۇرۇپ كەتكەندە جاقشى بولموق ەكەن، قىرعىز ەلى قولدونۇپ قالماق » دەپ ايتىپ قالدى. انان ال كىشىگە قايرىلىپ ايتتىم: سئز ايتماتوۋ ەكى قابات ئمارات قۇرعان جوق دەپ قايعىرىپ اتاسىز، ازىر ەكى قابات ئماراتتى بازاردا ئشتەگەن بالا داعى قۇرۇپ سالات، بئروق بۉتۉندۅي االامعا « قىرعىز » دەگەن ئماراتتى قۇرۇپ كەتكەنىن سئز كۅربۅگۅنۉڭۉزگۅ مەن ۅكۉنۉپ جاتام. چىڭعىز ايتماتوۋ بۉگۉنكۉ كۉندۅ قىرعىز ۇلۇتۇن، قىرعىز تئلىن، قىرعىزستاندى بۉت االامعا كۅتۅرۉپ، ابدان چوڭ ئمارات قۇرۇپ كەتتى دەدىم...
- ەمى ۇشۇل ەلە پەندەچىلىك جۅنۉندۅگۉ سۅزدۉ ۇلانتالى، سوورون مىرزا. بۇل پەندەچىلىك دەگەن ادامدىن ۇلۇۇلۇعۇنا، ادامدىن ساپاتىنا قاراباعان بئر كۅرۉنۉش ەكەن دا. چىندىعىندا ەلە ايتماتوۋ دەلە پەندە دا. ال كىشىنى قانچالىق بئز ۇلۇۇ، ساپاتتۇۇ كىشى دەپ ايتساق داعى ال كىشى پەندە. ۇشۇل كىشىدە پەندەچىلىكتەر بولعون بەلە دەگەندەي سۇروونۇ بەرەيىن دەپ جاتام. ماسەلەن، ادامدار بئرى-بئرىن جامانداپ، مىندايچا ايتقاندا كەرەك بولسو تۉندۉك- تۉشتۉك دەپ، جازۇۇچۇ جازۇۇچۇنۇ جاقتىرباعانداي ۇچۇرلار بولوت. انان بۇل كىشى داعى بئرۅۅ جۅنۉندۅ بئر سىن-پىكىر ايتچۇ بەلە ؟
- مىنا بئز موسكۋادا چىكەم مەنەن كۅپ مەزگىلدە بئرگە جۉرۉپ قالدىق. وشول ار بئر مەزگىلدە چىكەمە ار قانداي ادامدار جولۇعۇپ جاتتى. بئرى جاقشى كۅرۉپ، بئرى كۅرۅ الباي، بئرى جەتىپ، بئرى جەتپەي... اندايدا جاقشى كۅرگۅن ادامعا داعى، جامان كۅرگۅن ادامعا داعى، كۅرۅ الباي قالعان ادامعا داعى ال كىشى بئردەي قاراچۇ دا. ۇشۇنچالىق ايكۅلدۉك مەنەن قاراچۇ. مەن ۇشۇل ساپاتىن بايقادىم. ادامدىق ساپاتى تۇۇرالۇۇ، باشقالارعا سالىشتىرىپ ايتقاندا ەچ قاچان بئرۅۅنۉ جامانداعانىن ۇققان جوقمۇن جانا كۅرگۅن جوقمۇن. ەگەردە جۉرۅگۉندۅ، جان دۉينۅسۉندۅ ال كىشىنىن وشوندوي ويۇ بولعوندو، اندا ال كىشى بئرۅۅنۉ جامانداپ، جە بئرۅۅنۉ ماقتاپ سۉيلۅمۅك. ال كىشىدە انداي ساپات جوق بولعوندۇقتان پەندە بولسو داعى باشقا بئرۅۅنۉ جامانداعانىن مەن ەچ كۅرگۅن ەمەسمىن. سەبەبى ۇلۇۇ كىشىلەردە ادامدىق ساپات بولوت، ارۇۇلۇق بولوت، ايكۅلدۉك بولوت. وشوندۇقتان ال كىشىلەر كەەدە تۉشۉنبۅستۅن، كەەدە ار قانداي ويلوپ ايتىپ قويعون سۅزدۅرۉنۅ دا جووپ بەرچۉ ەمەس.
ۇلۇۇ جازۇۇچۇ مەنەن قوشتوشۇۇعا كەلگەندەر، بئشكەك، 2008-جىلدىن 14-ىيۇنۇ.
- ەمى سوورون مىرزا، مىنا ۅزۉڭۉز ايتىپ كەتتىڭئز. ايتماتوۋ قىرعىز دەگەن االامعا تاانىلعان بئر ئماراتتى قۇرۇپ كەتتى دەپ جاتپايسىزبى. بۇل جووپقو قاراعاندا دەمەك ايتماتوۋ ۅزۉنۅ دا بئر چوڭ ەستەلىك تۇرعۇزۇپ كەتىپتىر دا. انان ازىر وشول ايتماتوۋعو ەستەلىك تۇرعۇزۇۇنۇن قاجەتى باربى ؟
- بۉگۉنكۉ كۉندۅ بئز بئر ەستەلىك قويوبۇزبۇ، ەكى ەستەلىك قويوبۇزبۇ بۇل جۅنۅكۅي ەلە ماسەلە. ال ەمى اقىيقاتتا چىڭعىز ايتماتوۋ ۅزۉنۉن كۅزۉنۉن تىرۉۉ كەزىندە، بۉتۉندۅي االامدىن ۅكۉلدۅرۉ مەنەن، ۇلۇۇلارى مەنەن كىچۉۉلۅرۉ مەنەن باارلاشىپ، قىرعىز ماملەكەتىنىن، قىرعىز ۇلۇتۇنۇن ۇلۇۇ ئنسانى ەكەنىن دالئلدەپ، ۅزۉنۅ تۇرعۇزۇپ كەتكەن ەستەلىگى بار. وشول ەستەلىكتى تىرۉۉ كەزىندە ۅزۉ-ۅزۉ تۇرعۇزۇپ كەتتى.
- سئز ايتماتوۋ مەنەن بئرگە جۉرۉپ، اكادەمئيانى بۉتۉرگۅندۅي بولدۇم دەپ ايتىپ جاتپايسىزبى. ادام بالاسى 80-90عو چىقسا دەلە ۅسپۅي قالعاندارى بار دەگەن سۅزدۅردۉ بئز، جۇرنالىستتەر كۅپ ۇعابىز، ايتماتوۋ ار تاراپتۇۇ ادام قاتارى، جازۇۇچۇ قاتارى، قاراپايىم ادام قاتارى قانداي ەلە ؟
- بۇل ابدان جاقشى سۇروو بولدۇ. چىكەم ۉچۉن ەچ بئر چەكتۅۅ بولعون ەمەس دا. انىن جان دۉينۅسۉ باردىق ماسەلەنى قامتىپ: تۇرمۇش، جاشوو، كەلەچەك، ايكۅلدۉك، بااتىردىق، ساياسئي ئشمەردىك، قوومدۇق ئشمەردۉۉلۉگۉ بولوبۇ، بۇل كىشى ەل دەگەندىكتەن، ۅز قىزىقچىلىعىن الدىعا قويبوعوندۇقتان مەن انىن جانىندا جۉرۉپ، ال كىشىدەن العان تااسىرىم، القىش، باتاسىن، مەن ۅزۉم ەكى اكادەمئيانى بۉتۉرسۅم دا، باارىنىن جوعورۇ باالايم. ۇلۇۇ اكادەمئيانى بۉتتۉم دەپ ويلويم، سەبەبى ايتماتوۋ ەچ قاچان ۅز ويۇ مەنەن چەكتەلىپ قالعان ەمەس. ۅزۉنۉن جازۇۇسۇندا بولوبۇ، وي-تولعووسۇندا بولوبۇ، گۇمانىستتىك كۅز قاراشى بولوبۇ، باردىق تارابىندا دايىما الدىعا ۇمتۇلۇپ، ۅسۉپ- ۅنۉگۉپ تۇرعان چوڭ بۇلاق بولچۇ. وشول بۇلاقتان مەن قانا ىچىپ تاتىپ جۉرسۅم دا چاڭقووم قانباعانداي بولعونۇ، ال چىكەمدىن بۇل دۉينۅدۅن كەتكەنى بولدۇ.
سوورون دىيقانوۋ
- ەمى سوورون مىرزا، ايتماتوۋدۇن جانىندا كۅپ جىل بويۇ جۉرگۅن بۇل جىگىت كىم ەكەن دەپ جاتقاندارعا ۅزۉڭۉزدۉ تاانىشتىرىپ كەتپەيسئزبى ؟
- ەمى ار بئر ەلە ادام ۅزۉ جۅنۉندۅ كۅپ دەلە ايتالباستىر. مەن ۅزۉم اقسىدان بولوم، جانا چىكەم سۉيۉنۉپ. « مەنىن دا چوڭ اپام اقسىدان بولوت » -دەپ اتقانى وشوعو قاراشتۇۇ ايتىلىپ جاتات. موسكۋادا بئرىنچى مەدىتسىنالىق اكادەمئيانى بۉتۉرگۅم، اندان كىيىن ماملەكەتىك قىزماتكەرلەردى باشقارۇۇ اكادەمئياسىن بۉتۉرۉپ، ال جەردە 17 جىل قىزمات قىلىپ، اقىرقى 5 جىلدا قىرعىزستانعا كەلىپ، ۅزۉبۉزدۉن ەلىبئزگە قىزمات ۅتۅيۉن دەپ بەلسەنىپ جۉرگۅن چاعىم. ۇچۇرداعى ساياسئي ابالعا بايلانىشتۇۇ « ماناس – قىرعىز - چىڭعىز » دەگەن ەلدىك قىيمىلدى تۉزدۉك. بۉگۉنكۉ كۉندۅ بئزدىن كۅز قاراشىبىز كىچىنەكەي بايلىق-بئيلىك مەنەن چەكتەلبەستەن، قىرعىزدىن كەلەچەگىنە ارتىلىشى كەرەك.
وشوندۇقتان پارتئيا تۉزبۅستۅن، ۇشۇنداي قىيمىلدى تۉزگۅنۉبۉزدۉن دا بئردەن-بئر سەبەبى، ۇشۇل ەلدىك قىيمىلعا ەرتەڭكى كۉندۅ ار بئر ئنسانىبىز، جاراندارىبىز بئرىگىپ، ۇلۇۇ قىرعىزدىن وتۇ ۅچپۅستۅن الدىعا ۇمتۇلالى دەگەن وي بولۇپ جاتات. 2004-جىلى موسكۋادا ەل ارالىق ايتماتوۋ فوندۇن اچىپ، ال جەردە فونتدۇن جەتەكچىسىمىن. ۉي-بۉلۅلۉۉمۉن، 5 ۇۇلۇم بار. چىكەم دايىما ايتىپ قالچۇ ەلە « سوكە، سەن تۇرمۇشتا باقتىلۇۇ ادامسىڭ » دەپ. ال ۇباقتا مەنىن 4 ۇۇلۇم بار ەلە، « تۅگۅرۅكتۉن تۅرت بۇرچۇ بار دەگەندەي سەنىن تۅرت ۇۇلۇڭ بار، سەنىن تۅرت گەنەرالىڭ بار، سەن وشوعو دايىما سىيمىقتانىپ جۉر » دەپ قالچۇ جارىقتىق كىشى...
- راحمات، ئشىڭئزگە ئيگىلىك.
« ازاتتىق سايىتى » نان الىندى
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
ايتماتوۋ بۉت االامعا « قىرعىز » دەگەن ئماراتتى قۇرۇپ كەتتى 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان « ايتماتوۋ بۉت االامعا « قىرعىز » دەگەن ئماراتتى قۇرۇپ كەتتى» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
