【قات سۅۅگۉ : 】
«قىتايلىق قىرعىزدارعا 40 كىتەپتى جۉكتۅپ بارىپ، وقۇپ جاتابىز»
-ماكەلەك ۅمۉرباي قىرعىزىستان « االام قىرعىزدارى » جۇرنالىستى مەنەن بولعون مايەك
- ماكەلەك مىرزا، سوۋەتتەر سويۇزۇنۇن تۇشۇندا قىرعىز تارىحىنىن ئزىلدەنىپ جازىلىشى باشقا ەمەس بەلە، ەگەمەندىك جىلدارىنان كىيىن جازىلعان قىرعىز تارىحى كۅپ جاڭىلىقتارى مەنەن ماملەكەتتىك سىيلىقتارعا تاتىپ جۉرۅت. مەكەندەن چەتتە جۉرگۅن قىرعىز ۇۇلۇ، دەگەلە وقۇمۇشتۇۇ قاتارى قىرعىز تارىحىنا قانداي قارايسىز ؟
- كىيىنكى جازىلعان قىرعىز تارىحىنا ەنەسايلىق قىرعىزدار تۇۇرالۇۇ كىرىشى ەڭ جاقشى. قىرعىزدىن تۉبۉ وشول جەردە ەكەنىن قىتاي جازما بۇلاقتارى ىراستاعان. تۉپسۉز ەل بولبويت. ال جوموقتور جە سانجىرالار مەنەن چەكتەلىپ قالبايت. قىرعىزدىن تارىحى بئرۅۅگۅ بۇيرۇتۇپ جازىلعان تارىح ەمەس. تابئعىي تۉردۅ قىتاي تارىح جازمالارىندا وشول كەزدىن قارىم-قاتىش بايلانىشى مەنەن قىتاي پادىشالىق دوورلورۇنداعى 26 تارىحتىن ىچىندە جازىلىپ قالعان. وشوندۇقتان قىتاي تارىح جازمالارىنداعى باياندار مەنەن تولۇقتالباسا قىرعىزدىن تارىحى كۅپ نەرسەنى جوعوتموق دەپ ويلويم.
-قىتايلىق قىرعىزدار مەنەن بئزدەگى سانجىرالاردان ورتوسۇنداعى ايرىماچىلىقتاردى بايقادىڭىزبى ؟
- سانجىرانىن قالىپتانعان تۉرۉ جوق. كۅبۉن وقۇدۇق، ار قايسى ۇرۇۇنۇن ۅزۉنۉن سانجىراسى بار، بئزدە كۅپ سانجىرانىن تۉرۉن چوعۇلتۇپ باسمادان كىتەپ قىلىپ چىعاردىق. ۉسۅيۉن اجى دەگەن اقساقالدىن سانجىراسى قىرعىزستاندا دا جارىيالاندى. نەگئزىنەن قىتايلىق قىرعىزدار مەنەن قىرعىزستانداعى سانجىرانىن ورتوسۇندا جالپىلىقتار بار. ايتالى وڭ مەنەن سول چوڭ ۇرۇۇلاردان – ادىگىنە، تاعايدان باشتالات. چوڭ ۇرۇۇلاردىن تارامدارى، بۉتۉن قىرعىز سانجىراسىنىن تۇتۇمۇ بئر ەلە.
- ماناسچى جۇسۇپ مامايدىن سانجىراسىن قانداي باالايسىز ؟
- جۇسۇپ مامايدىن ايتقان «ماناسى» ۇشۇ كۉنگۅ چەيىن بئزگە ناسىپ بولعون تولۇق ايتىمى. انداعى ماناس، سەمەتەي، سەيتەك – بۇل ۉچۅۅندۅگۉ ورتوق جۅرۅلگۅلۉۉ تەمالار، وقۇيالار وقشوش. بولعونۇ ماناستىن تۅرۅلۉشۉ ۇزاق وقۇيا، ال باشقا ماناسچىلاردا جولۇقپايت. انداعى ۅزۉنچۅلۉك كىيىنكى تۅرتۉنچۉ ۇرپاقتان سەگىزىنچى ۇرپاققا چەيىن بولعون بەش ۇرپاق ايتىلعان.
- مۇنۇ ساياقباي قارالاييەۋ، باشقا چوڭ مانسچىلار ايتقان ەمەسپى ؟
-تۇرا، الىمسارىق، كەنەنسارىق دەي تۇرعاندار تۇۇرالۇۇ ماالىمات بار. بئروق، ساعىنبايدان «ماناستىن» بئر عانا بۅلۉگۉن جازىپ ۉلگۉرۉشكۅن. بالكىم ا كىشىنىن تولۇق ايتۇۇ مۉمكۉنچۉلۉگۉ بولسو جۇسۇپ مامايعا وقشوپ كىيىنكى ۇرپاقتارىن ايتار ەلە. جۇسۇپ مامايدىن ۅزگۅچۅلۉگۉ وشو ماناستىن ۇرپاقتارىنىن كىيىنكى بااتىرلىقتارىن ەپوسقو تۇتۇمداشتىرعانى.
-قىزىل-سۇۇلۇق قىرعىزدار مەنەن بئزدىن قىرعىزستانداعى قىرعىزداردىن تئلىندەگى ايرىماچىلىقتار بايقالىپ قالات، بۇعا قانداي قارايسىز ؟
-بۇل ۅزۉ تۇرمۇشقا بايلانىشتۇۇ. مۇردا كەلگەنىمدە مەن بئشكەكتەن ەلە قايتچۇمۇن. ازىرقى كەلگەنىمدە بولسو ايىلداردى قىدىرام. كەە بئر جەرلەردەگى ەلدى كۅرگۅندۅ كەە بئر نەرسەلەردى جوعوتقونۇبۇزدۇ بايقادىم. مئسالى، قىرعىزستاندىن كۅچۉپ-قونۇۇ مادانئياتى ۇنۇتۇلعان. بئر وقۇمۇشتۇۇ ەلە ادام (اتىن ايتپاي ەلە قويويۇن) تۅۅنۉن قومۇ دەگەن سۅز ەمنە ەكەنىن ۇنۇتۇپ قالىپتىر. مەن ايتىپ جاتسام «قوم دەگەن ەمنە» دەپ قايرا – قايرا جازىپ الىپ جاتقانىن كۅردۉم. تۅۅ جوعولۇپ كەتكەن دا. تۇرمۇشتۇن قايسى جاعى جوعولۇپ بارا جاتسا وشول جاعىنا قاراي ەلىنىن لەكسىكاسى ازايات تۇرا. بئزدىن قىزىل-سۇۇلۇق قىرعىزداردا سۅزدۉكتۅر قادىمكىدەي ساقتالعان.
- سئزدىن بئر نەچە جىلداردان بەرى قىتايلىق قىرعىزداردىن سۅزدۉگۉ، ماقال-ىلاقابى، سالت-سانااسى، ەتنوگرافئياسى تۇۇرالۇۇ ئزىلدەپ جۉرگۅنۉڭۉزدۉ بئلەبىز. باشقا وقۇمۇشتۇۇلاردىن ئزىلدۅۅلۅرۉنۅ قانداي قارايسىز ؟
-باشقا وقۇمۇشتۇۇلاردىن ئزىلدۅۅلۅرۉنۅن دا تاپپاعاندى تاپسا بولوت. مەن ۅزۉم دا سۇنۇش قىلىپ جۉرۅم، قىرعىزستاندىق وقۇمۇشتۇۇلار بئزگە بارىپ، قارىم-قاتىش تۉزسۅ پايدالۇۇ ەلە بولوت. جاقىنقى جىلداردان بەرى جاقشى مااناي بولۇپ جاتات. ابىلابەك اسانقانوۋ ەكى جولۇ بارىپ، ۇار دا چاچىراندى جايعاشقان قىرعىزداردىن تئلى مەنەن تاانىشىپ چىقتى. قادىرالى قوڭقوباييەۋ قىتايلىق قىرعىزداردىن تئلىن، ووزەكى چىعارماچىلىعىن ئزىلدۅۅنۉن دولبوورۇن جاسادى.
-پروفەسسور سۇلايمان قايىپوۋدۇن تۉركىياداعى ۋان قىرعىزدارىنىن فولكلورۇن ئزىلدەپ، جىيناعان «جىلعا بەرگىس جارىم كۉن» اتتۇۇ ئلىمئي پوپۇلياردۇۇ بايان قىلىپ جازعان كىتەبىن وقۇعان چىعارسىز، انى قىتايلىق قىرعىزداردىن فولكلورۇ مەنەن سالىشتىرعاندا قانداي ؟
-انى وقۇدۇم، سۇلايمان قايىپوۋدۇن ۅزۉ مەنەن جولۇعۇپ دا پىكىرلەشتىم. بۇل باا جەتكىس چىعارما. الاردا فولكلور وشول تۉپكۉ قاسىيەتى مەنەن ساقتالىپ قالعان ەكەن. وشوعو جەتىپ ۉلگۉرۉپ، ئينە-جىبىنە چەيىن جازىپ العانى، انىن بئزدىن قولۇبۇزعا كىتەپ بولۇپ تئيگەنى كاۇحارداي چوڭ باا. دەمەك تۉبۅلۉكتۉۉ قالعانى وشول.
-بئزدە ووزەكى چىعارمالاردىن 40 تومدۇعۇن چىعارۇۇعا وقۇمۇشتۇۇ قاتارى سئزدىن داعى قوشقون ۉلۉشۉڭۉز بار ەكەنىن بئلەبئز، ال كىتەپتەر سئزدەرگە جەتتىبى ؟
-اندا 20-جىلدان بەركى وقۇمۇشتۇۇلاردىن چىعارمالارىنىن جارىيالانىشى ابدان سونۇن بولعون. مەن وشونۇن 29-كىتەبىندە «قىرعىزدىن اق باتالارى» دەگەن بۉلۉمدۉ تۉزدۉم، «قىتايلىق قىرعىزداردىن بالدار چىعارمالارى» ج.ب. ەمگەكتەرىم كىردى. وشول 40 كىتەپتى جۉكتۅپ بارىپ، بۉگۉنكۉ كۉندۅ وقۇپ جاتابىز. بئر ەلە چىعارمانىن بئر نەچە ۋاريانتى مەنەن قوشو بەرىپ، انىن ماقالالارى مەنەن تاانىشتىرۇۇنۇن ۅزۉ جەتىشكەندىك.
-سئزدەر داعى ووزەكى چىعارمالاردىن جىيناعىن چىعارىپتىرسىزدار، ايرىمدارىن قولعو الىپ كۅرۉپ قالدىق، ۇشۇ تۇۇرالۇۇ دا ايتا كەتسەڭىز ؟
-بئز ۉچ تومدۇق قىلىپ ووزەكى چىعارمالاردى جارىققا چىعاردىق. «ەلدىك ىرلار»، «جوموقتور»، «ماقال-ىلاقاپتار» دەپ اتالدى. ال تۇرسۇن مىنداي كىتەپتى قىزىل-سۇۇداعى ار بئر رايون ۅزۉنچۅ چىعارىپ الدى.
-قىزىل-سۇۇدا ادابئياتتاعى تالانتتۇۇ جاڭى ىسىمدار چىعىپ جاتابى ؟
-جاشتار ابدان كۅپ چىعۇۇدا. قىرعىزداردىن تابئياتىندا قايدا بولسو ادابئيات مەنەن پوەزئياعا بولعون شىعى بۅكسۅربۅيت ەكەن. «شىنجاڭ قىرعىز ادابئياتى»، «قىزىل-سۇۇ قىرعىز ادابئياتى» دەگەن جۇرنالدارىبىز بار. بئر قانچا باسمالار بار، وشولور ارقىلۇۇ جاش چىعارمالار جارىق كۅرۉپ تۇرات.
-ماكەلەك مىرزا، سئز كۅپ جىلداردان بەرى ەكى جاقتىن داناكەرىندەي بولۇپ قارىم-قاتناشتا جۉرۅسۉز، قىرعىزستانداعى ادابئيات مەنەن قىتايلىق قىرعىزدارداعى ادابئياتتىن مازمۇنۇ جە فورماسى، جە جانردىق ايرىماچىلىقتار باربى ؟
-البەتتە بار، قىرعىزستانداعى اقىن-جازۇۇچۇلاردىن تئلىنىن كۅركۅمدۉك جاعى بئزدەگى قىرعىزداردى سۇقتاندىرات. ال ەمى تىگىل جاقتاعى تئلدە جەرگىلىكتۉۉ ۅزگۅچۅلۉك، سۉيلۅمدۅردۉن تۉزۉلۉشۉ، سۅزدۅردۉن الىمى جاعىنان بئر قىيلا ايىرمالانات. ستئلدىك جازۇۇ ىقىمى، سۉيلۅمدۉ بەرۉۉ جاعىنان قىرعىزستاندىق جازۇۇچۇلاردىن بىشىق، تاقتىقتا تۇرعانىن جاشىرباي ايتساق بولوت.
-قىرعىزستانداعى ادابئياتتىن ازىرقى ابالىنا قانداي باا بەرەسئز ؟
-ەمى انى چىققان كىتەپتەردىن ساپاتى مەنەن ۅلچۅيبۉز دا. مەنىمچە كىتەپتەر الدىڭقى ىقما مەنەن چىعارىلىپ جاتىپتىر، اراكەتتەر كۅپتۅي سەزىلەت. ادابئياتتىن، تارىحتىن ئلىم جاعىنا ۇرمات قىلۇۇسۇ، اندان كىيىن قىرعىزدىن ەلدىك چىعارمالارى بولسۇن، مۇرداعى ئدەيالارى بولسۇن وشونۇن ۅزۉن بەرەلى دەگەن ناقتاي چىعارمالار چىعىپ جاتقانىنا كۉبۅ بولدۇم.
- ۅزۉڭۉزدۉن جەكە چىعارماچىلىعىڭىزدا ەمنەلەردى ايتا الاسىز ؟
-مەن ازىر جۇسۇپ مامايدىن ۋاريانتىنداعى «ماناس» ەپوسۇ بويۇنچا ئشتەپ جاتام. مئسالى «ماناس» ەپوسۇن بئزدىن ىيىق مۇراسىبىز قاتارى تەكچەبئزگە عانا قويۇپ قويبوستون، انداعى بئزدىن ريالدۇۇ تۇرمۇشۇبۇزعا كەرەكتۉۉ نەرسەلەردى الىپ چىعۇۇ داعى كەرەك. ماناس جالاڭ ەلە ەلدىك بااتىر بولۇپ قالباي، كەمەنگەرلىگى، كۅسۅمدۉگۉ، اقىلماندىعى مەنەن ىچكى جەتى، سىرتقى جەتى حان-ون تۅرت حاندىن باشىن قوشۇپ، وشول كەزدە بايكەر تۇرمۇشقا الىپ بارعان. مىنا ۇشۇنداي ماقساتتاعى ەمگەگىم جاقىن ارادا كىتەپ بولۇپ چىعات.
-بىيىلقى جىلداعى قىرعىزستانعا كەلىشىڭىزدىن دا چىعارماچىلىق بئر ماقساتى باردىر ؟
-البەتتە. قىتاي مەنەن قىرعىزستاندىن بايلانىشىن بەكەمدۅۅ. قىرعىزدىن تارىحى قىتاي جازمالارىندا كۅپ. وشوندۇقتان دەمىلگە كۅتۅرۉپ بىلتىر ى.اراباييەۋ اتىنداعى تئل جانا مادانئيات ئنستىتۇتۇندا «قىرعىز-قىتاي تۉز قوتورموسۇ» دەگەن كلاسستى پەكىندىك بايلانىشتۇۇ ورۇنداردىن قارجىلاشى مەنەن اچقانبىز. ازىر وشول بالدار قىرعىزچا-قىتايچا قوتورمو كلاسسىندا وقۇپ جاتات. وشوعو قوتورمو تيورئياسى مەنەن قوتورمو تارىحىنان ساباق بەردىم.
1 وقۇمۇشتۇۇ ماكەلەك ۉمۉرباي قىتايداعى قىزىل-سۇۇ قىرعىز اۋتونومئيالۇۇ وبلۇسۇنۇن ۇلۇۇچات وودانىنىن ۇلۇۇچات ايىلىندا جارىق دۉينۅگۅ كەلگەن. انىن كىندىك قان تامعان جەرى قادىمكى قاسىمالى جانتۅشيەۋدىن «قانىبەك» رومانىنداعى ۉچتاش كەڭ جايلووسۇ. اتا-ەنەسى تاق وشول جايلوودو مالچى ەلە. ەنەسى تۇردايىم كەپقور، قوشوقچۇ ادام بولچۇ. تاتتۇۇ قىيال بالاچاقتا تۇردايىم اپانىن ايتقان جوموعۇ كىچىنەكەي ماكەلەكتى الىسقا، الىسقا جەتەلەپ جۅنۉچۉ. وشول ايىلدا «قۇرمانبەكتىن» قول مەنەن جازىلعان دەپتەرى قولدون قولعو ۅتۉپ، كەچكىسىن چىراقتىن جارىعىندا وقۇلۇپ، نە بئر ىنتاا مەنەن ۇعۇلچۇ. ون جاشار ماكەلەك وشونۇ جاتقا بئلىپ العان، داعى دەلە ەسىندە. ون ەكى جاشىندا ابدىسەيىت دەگەن اعايىنان قىرعىزستاندان بارعان كىتەپتەردى كۅرگۅن. توقتوعۇلدۇن ىرلارىن وشوندون جاتقا بئلىپ جۉردۉ. ادابئياتقا قىزىعۇۇسۇ ۇشۇنداي باشتالىپ كەتكەنىن ۅزۉ دا سەزبەي، كىيىن باش-وتۇ مەنەن ادابئياتقا كىرىپ كەتتى. شىنجاڭ ۇنىۋەرستەتىنىن گيوگرافئيا فاكۇلتەتىندە وقۇسا داعى، باارى بئر انىن تابئياتى ادابئياتقا جاقىن بولۇپ، جان دئلىن تۅشۅدۉ. ق.جانتۅشيەۋدىن، ت.سىدىقبەكوۋدۇن روماندارىن قولدون تۉشۉربۅي وقۇپ جۉردۉ. 50-جىلدارى «الا توو» جۇرنالىنىن ساندارىن پەكىندەن الىپ وقۇچۇ. وشەنتىپ قىتايلىق بووردوشۇبۇز چىعارماچىل تاعدىردىن ەەسى بولدۇ.
2 ماكەلەك ۅمۉرباي قىتايلىق قىرعىزداردىن ادابئي تئلىن قالىپتاندىرۇۇ جاعىندا ەمگەكتەنگەن وقۇمۇشتۇۇ. «تئل جانا قوتورمو» دەگەن جۇرنالدىن باشقى رەداكتورلۇعۇندا جىيىرما جىلدان اشىق ەمگەكتەنىپ كەلەت. انىن 90 سانىن جارىققا چىعاردى. 90 سانىن تەڭ الىپ كەلىپ قىرعىزستانعا تاپشىرعان. نەگىزىنەن قىرعىزدىن تئلىن، جازۇۇسۇن، قوتورموسۇن ئزىلدەدى. اندا قىرعىزستاندىق وقۇمۇشتۇۇلاردىن ەمگەكتەرى دا جارىيالانىپ تۇردۇ. ەكىنچىدەن قىرعىز تئلىنىن ورفوگرافئيالىق ەرەجەلەرىن، اندان كىيىن ادابئي ايتىمدىن ەرەجەسىن ئشتەپ، جارىققا چىعارعان. ال قىتايلىق قىرعىزداردىن جازۇۇسۇن قالىپتاندىرۇۇعا چوڭ سالىم قوشقون. « حانزۇچا-قىرعىزچا سۅزدۉك » ،«جاڭى اتالما تەرمىندەر سۅزدۉگۉ»، «وقۇۇداعى ئلىم تەرمىندەرىنىن سۅزدۉگۉ»، «ورفوگرافئيالىق سۅزدۉك» ج.ب. ەمگەكتەردىن اۋتورۇ. ەلدىك ووزەكى ادابئياتتى چوعۇلتۇۇدا داعى ەمگەگى زور. سوڭقۇ ەمگەگى «قىرعىز ادابئياتى تارىحىنىن ەلدىك ووزەكى ادابئيات بۅلۉگۉنۉن» بئرىنچى تومدۇعۇن جارىققا چىعاردى. انداعى باشقالاردان ايرىمالانعان ۅزگۅچۅلۉك–ماقال مەنەن ىلاقاپتىن ايىرماسىن داانالاپ تۉشۉنۉك بەرگەندىگى.
« االام قىرعىزدارى جۇرنالى » Internet باراقچاسىنان قوتورۇپ الىندى
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
ماكەلەك ۅمۉرباي « االام قىرعىزدارى » جۇرنالىستى مەنەن بولعون مايەك 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «ماكەلەك ۅمۉرباي « االام قىرعىزدارى » جۇرنالىستى مەنەن بولعون مايەك» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
