【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
(باقارا:275) سۇتقورلۇق (مەنەن پايدا) جەگەن ادامدار (قىيامات كۉنۉ قايرا تىرىلگەندە) شايتان ۇرۇپ جئندى بولعون ادام سىياقتۇۇ (مۉرزۅلۅرۉنۅن) تۇرۇشات. بۇل الاردىن: «سوودا دەلە سۇتقورلۇق سىياقتۇۇ نەرسە» دەگەن سۅزدۅرۉ ۉچۉن (جازا!). اللاح سوودانى ادال، سۇتقورلۇقتۇ ارام قىلعان. ال ەمى، كىمگە رابئيسى تارابىنان (سۇتقورلۇقتۇن ارامدىعى جۅنۉندۅ) ناساات-بايان كەلسە جانا ال (تووبا قىلىپ) توقتوسو --- ۅتكۅندۅگۉسۉ ۅزۉنۅ جانا (كەلەچەك) ىشتەرى اللاحقا تاپشىرىلات. جانا كىم (سۇتقورلۇققا) قايتسا --- وشولور عانا توزوق «ەەلەرى» جانا الار اندا تۉبۅلۉك قالىشات!
«سۇتقورلۇق» دەپ بىرۅۅگۅ قارىز بەرىپ، ۉستۅگۉ (پىروتسەنتى) مەنەن قايتارىپ الۇۇعا ايتىلات. سۇتقورلۇقتۇن ارابچاسى «رىباا». بۇل سۅزدۉ قىرعىزچالاعاندا وشول ەلە «ۉستۅك»، «قوشۇمچا» دەگەن ماانىلەردى بىلدىرەت. ال ەمى، «سۉتقور» سۅزۉنۉن ەتىمولوگىياسىنا توقتولچۇ بولسوق، بۇل سۅز بىزگە پەرس-تاجىك تىلىندەگى «سۇد» (بەكەر) جانا «حۇۇر» (جەپ الۇۇ) دەگەن سۅزدۅردۉن بىرىكمەسىنەن جارالعان «سۇدحۇۇر» دەگەن سۅزدۅن كەلگەن. دەمەك سۇتقور دەگەنى «بىرۅۅنۉن اقىسىن بەل وورۇتپاي، بەكەر جەپ الۇۇچۇ» دەگەنى ەكەن.
ئسلامدا سۉتقورلۇق چوڭ كۉنۅۅلۅردۉن قاتارىنا كىرگەن ارام ئش بولۇپ سانالات. وشوندۇقتان، «سۇتقورلۇق (مەنەن پايدا) جەگەن ادامدار (قىيامات كۉنۉ قايرا تىرىلگەندە) شايتان ۇرۇپ جئندى بولعون ادام سىياقتۇۇ (مۉرزۅلۅرۉنۅن) تۇرۇشات»
الار ەمنە، سۇتقورلۇقتۇن ارام ەكەنىن بىلىشپەدى بەلە؟ جوق، بىلىشكەن. بئروق، ناپسئ مەنەن شايتانىنا جەڭىلىپ، ارام ئشىن «سوودا دەلە سۉتقورلۇق سىياقتۇۇ نەرسە» دەگەن سۅز مەنەن جىمسالدووعو اراكەت قىلىشقان. الار ادامداردان ۇيالباي اللاح تاالادان ۇيالىشپايبى! تۇۇرا، سوودا قىلعان ادامداردىن دەلە اقچاسىنا قوشۇمچالار قوشۇلات، باشقاچا ايتقاندا كۅبۅيۅت. بئروق، سووداگەر اقچاسىن مانداي تەرىن اعىزىپ، مەەنەت قىلىپ كۅبۅيتۉۉدۅ. ا سۉتقور بولسو، مىتە قۇرت سىياقتۇۇ، بەل وورۇتپاي، بىرۅۅنۉن مەەنەت-اراكەتىنىن ىراحاتىن كەرۉۉدۅ. مىنا وشوندۇقتان «اللاح سوودانى ادال، سۉتقورلۇقتۇ ارام قىلعان»
«ال ەمى، كىمگە رابئيسى تارابىنان (سۇتقورلۇقتۇن ارامدىعى جۅنۉندۅ) ناساات-بايان كەلسە جانا ال (تووبا قىلىپ) توقتوسو --- ۅتكۅندۅگۉسۉ ۅزۉنۅ». ۅتكۅندۅگۉ سۇتقورلۇق كۉنۅۅلۅرۉ كەچىرىلەت جانا ناساات ۇققانعا چەيىن تاپقان پايدالارى قايتارىپ الىنبايت. ەگەر ۇشۇل تووباسىنان جازباي ادال جولعو تۉشسۅ، كەلەچەكتەگى جاقشىلىقتارىن اللاح تەككە كەتىربەيت. ال ەمى، سۇتقورلۇقتۇن زىيانىن بئلىپ، اندان تووبا قىلىپ قايتقاندان كىيىن «كىم (سۉتقورلۇققا) قايتسا - وشولور عانا توزوق «ەەلەرى» جانا الار اندا تۉبۅلۉك (قالىشات»
(باقارا:276) اللاح سۉتقورلۇقتۇ (پايداسىن) جوعوتوت جانا ساداقالاردى پايدالۇۇ قىلات. اللاح ار بئر كۉنۅۅلۉۉ كااپىردى سۉيبۅيت.
(بۇل بويۇنچا قۇراندىن 2/278؛ 3/130؛ 4/161؛ 30/39 اياتتارىن قاراڭىز)
سىرتتان قاراعاندا سۉتقورلۇق (پىروتسەنت) پايدا كەلتىرگەندەي، ال ەمى ادال كىرەشەدەن ساداقا بەرۉۉ چوڭ چىعاشاداي كۅرۉنۅت. بئروق، چىندىعىندا ابال مۇنۇن تەسكەرىسى. ساداقا بەرگەن ۅنۉپ-ۅسۉپ، بەرەكە تابات، بئر جاقشىلىعى ەگەر ىقلاس مەنەن بولسو، جۉز، جەتى جۉز ەسە كۅبۅيۉۉسۉ مۉمكۉن. (2/261)
ال ەمى، سۉتقورلۇقتان پايدا تابام دەگەندەر كۅپ ماقساتتارىنا جەتە البايت. بۇل تۇرمۇش تاجرىيبالارى دالىلدەگەن نەرسە.
اياتتا ايتىلعان «كۉنۅۅلۉۉ» كۉنۅۅسۉنۅن تووبو قىلباي ۇلانتۇۇچۇ كىشى. ال ەمى «كااپىر» اللاحتىن نەەماتتارىن چانىپ، شۉگۉر كەلتىربەگەنادام. اللاح ارام قىلعان سۉتقورلۇقتان ساقتانۇۇ ۉچۉن تولۇق، تازا ىيمان كەرەك. مىنداي ىيمانعا جەتۉۉنۉن جولۇ باربى؟ ووبا، بئر نەچە جولۇ بار. الاردان ەكۅۅسۉ ناماز مەنەن زەكەت. وشوندۇقتان:
(باقارا:277) ىيمان كەلتىرىپ ساالئح (جاقشى) امالداردى جاساعان، نامازدى (باردىق شارتتارى مەنەن) اتقارعان جانا زەكەتتى بەرگەن ادامدار… الار ۉچۉن رابىيلەرىنىن الدىندا سووپتورۇ دايار. جانا الارعا قورقۇنۇچ دا بولبويت جانا قايعى قاپاعا دا باتىشپايت.
(باقارا:278) ەي، ىيمان كەلتىرگەندەر! اللاحتان قورققۇلا جانا ەگەر مومۇن بولسوڭور (ىلگەرى الىپ جۉرگۅن) سۉتقورلۇق پايداڭاردان قالعانىن الباعىلا.
(باقارا:279) ەگەر انداي قىلباساڭار، اللاح جانا انىن ەلچىسى تارابىنان (سىلەرگە قارشى جارىيالانا تۇرعان) سوعۇشتۇ بئلىپ قويعۇلا! جانا ەگەر تووبا قىلساڭار (پايدا قوشۇلباعان) اقچا-مۉلكۉڭۅر ۅزۉڭۅرگۅ. (وشوندو) زۇلۇم قىلبايسڭار، سىلەرگە دا زۇلۇم قىلىنبايت.
بۇل ايات مەنەن اللاح تاالا، بىرۅۅگۅ پىروتسەنتكە اقچا بەرگەن مومۇن ادامداردى، انىن ارامدىعىن بىلگەن سوڭ، پىروتسەنتىن الباي، بەرگەن اقچاسىنىن ۅزۉن الۇۇعا بۇيۇرۇپ جاتات. وشوندو بىرۅۅگۅ دا زىيان بولبويت، ۅزۉ دا زىيان تارتپايت.
ا ەگەر، «ۇشۇنۇن پايداسىن الىپ الايىن، كىيىن توقتوتومۇن» دەسە، اندا ال اللاحتىن دۇشمانى بولوت.
ازىرقى زاماندا سۉتقورلۇق مەنەن جۉرگۉزۉلگۅن كىرەدىت سىستەماسى كۅپچۉلۉك ادامداردىن، ادامداردىن عانا ەمەس بۉتۉندۅي ماملەكەتتەردىن قارىزعا باتىپ، باقتىسىز بولۇپ قالۇۇسۇنا سەبەپ بولۇۇدا. بۉت ئنسانىياتتى قۇل قىلىپ الۇۇنۇ كۅزدۅگۅن دۉينۅلۉك ئرى ماملەكەتتەر، ۇيۇمدار جانا سىستەمالار دۉينۅنۉن جاقىر ماملەكەتتەرىن ار قانداي ايلا امالدار مەنەن باش الاماندىققا، تالاپ-تونووچۇلۇققا جولۇقتۇرۇپ، اتايىن داياردالعان توپولوڭ، سىستەمالار مەنەن جاشاتىپ، اندان بەتەر جاقىر بولۇۇ جولۇنا تۉرتۉپ، «ۅلبۅ جانىم» بولۇپ قالعاندا، بوورۇكەر ادامداي قول سوزۇپ «جاردام بەرىشەت» ال جاردامدارى قۇيرۇعۇنا كىلەيگەن پىروتسەنتتەر ىلىنگەن كىرەدىتتەر. بۇل انىق ەلە قۇل قىلۇۇنۇن امالى. ەگەر ال قۇباتتۇۇ ماملەكەتتەر چىنداپ گۇماندۇۇ بولسو، پىروتسەنتى جوق قارىز بەربەيت بەلە؟! جوق، ەچ قاچان انداي قىلبايت!
بئر ئسلام سىستەماسى عانا پىروتسەنت مەنەن قارىز بەرۉۉنۉ كۉنۅۅ دەپ ەسەپتەيت جانا قاتۇۇ تىيۇۇۇ سالات. (سۉتقورلۇق باشقا دىندەردە دا ارام دەپ سانالعانى مەنەن ال دىندەر جاشوونۇ باشقارعان سىستەما داراجاسىندا ەمەس) دەمەك، چىنىعى گۇماندۇۇلۇق ئسلامدا!
اللاح تاالا سۉتقورلۇقتۇ ارام قىلعان سوڭ پىروتسەنتسىز، ادال جول مەنەن قارىز بەرۉۉ جانا الۇۇنۇن ەرەجەلەرىن باياندايت.
(باققارا:280) ەگەر (قارىز الۇۇچۇ) ناچار (وور ابالداعى كىشى) بولسو، جەڭىلدىك بولعونعو چەيىن كۉتكۉلۅ. ەگەر (قارىزىڭاردىن باردىعىن جە بئر بۅلۉگۉن كەچىپ) ساداقا قىلىپ جىبەرسەڭەر --- بۇل ۅزۉڭۅرگۅ جاقشى، ەگەر بىلچۉ بولسوڭور.
ەگەر دۉينۅ ئسلام سىستەماسى مەنەن جاشاسا ۇشۇنداي بولوت. باي ادامدار كەمباعالدارعا قارىز بەرسە، بىرىنچىدەن، ۉستۅكسۉز بەرەت. ەكىنچىدەن، ەگەر كەلىشىلگەن مۅۅنۅتتۅ تۅلۅي الباسا، كەدەيدىن باي بولۇشۇن كۉتۅت. ۉچۉنچۉدۅن، ەگەر كەدەيگە بەرگەن مۉلككۅ انچا مۇقتاجدىعى بولبوسو جانا مۇقتاج بولسو دا، اقىرەتتە كۅبۉرۅۅك سووپقو ەە بولۇۇنۇ قاالاسا، «ۇشۇل بەرگەن قارىزىم ساعا ساداقا بولسۇن!» دەيت داعى كەچىپ جىبەرەت. ۇشۇنداي ەلە مامىلە ۇيۇم مەنەن ۇيۇمدۇن، ماملەكەت مەنەن ماملەكەتتىن اراسىندا دا بولۇشۇ مۉمكۉن. مىنا ئسلامدىن گۇماندۇۇلۇعۇ!
ئسلامسىز قوومدور بەرگەن قارىزىن البەتتە قايتارىپ الۇۇنۇ، العاندا دا ۉستۅگۉ مەنەن الۇۇنۇ كۅزدۅيت. العان تاراپتىن قايتارۇۇعا ال-قۇدۇرەتى جەتپەستىگى انى قىزىقتىربايت. «قايتارساڭ قايتار، قايتارباساڭ --- كۉرۅۅگۅ قويعون نەرسەڭدى بەر» دەيت. كۉرۅۅگۅ قويۇلعان نەرسە بۇيۇم بولسو دا، كەڭ بايلىق بولسو دا، جەر-مەكەن بولسو دا بەرگەنگە ارعاسىز بولوسۇڭ جانا قۇل بولۇپ جەر چااپ وتۇرۇپ قالا بەرەسىڭ!
ئسلامسىز قوومدور بەرگەن نەرسەسىن ۇشۇل دۉينۅدۅ قايتارىپ الىشات. انتكەنى، اقىرەتكە ىشەنىشپەيت.
ئسلامدا بولسو، ەحسان --- جاقشىلىقتار بۇل دۉينۅدۅ قايتپاسا، باردىق ەلدەر اللاحقا قايتقان كۉندۅ اللاح تاالا تارابىنان، تولۇق قايتارىپ بەرىلىشىنە ىيمان كەلتىرىشەت.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
كىرەدىت قۇل قىلۇۇنۇن امالى
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «كىرەدىت قۇل قىلۇۇنۇن امالى» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
