【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
ايرىم سانجىرالار ىر مةنةن دا ايتىلعان ةكةن . مىنداي سانجىرانى قۇمار ۇۇلۇ بالىق مةنةن بۇيلاش ۇۇلۇ ارستانبةك اقىن ايتقان ةكةن . چىن-چىنىنا كةلگةندة ماناسچىلاردىن باارى ةلة سانجىراچىلار بولۇشات . الار "ماناسقا" جوموق قاتارى ةمةس ، قىرعىز ةلىنىن تارىحى قاتارى مامئلة جاساشات . وشوندۇقتان ماناستىن اتا-تةگىن ۅزۉنچۅ بايانداشات .
ةل تارىحى مىف ، لةگةندا ، جوموق فورماسىندا ايتىلا بةرگةن . بالىق قۇمار ۇۇلۇنۇن ايتۇۇسۇنداعى سانجىرا الىمبةكوۋ تۇرعۇنبةكتىن جازىپ قالتىرعانىندا ساقتالىپ قالعاندىقتان اعا تولۇعۇرااق توقتولۇۇعا اراكةت قىلابىز . انىن ۉستۉنۅ بۇل سانجىرادا قىرعىزداردىن بايىرقى تارىحى باشقالارعا قاراعاندا داانا بةرئلگةن .
مىندان ۉچ مىڭ جىلدار مۇردا ورتو ازئيادا ۇعۇز-ۇيعۇر ماملةكةتى جاشاپ تۇرعان . الارداعى نةگئزگى دىن بۇتداعا تابىنۇۇ بولۇپ ، سامارا سۇۇسۇنۇن باشىنا كۅك تاش ورنوتۇپ سىيىنىشقان . ال جةر اقىرىنداپ كةنتكة ايلانىپ ، سامارا كةنتى دةپ ازىر دۉينۅگۅ بةلگىلۉۉ سامارقان شاارى ۅسۉپ چىققان . مۇنۇن نةگئزگى قالقى تۉرقتۅر بولۇپ قىرعىزدار چوڭ ۇرۇۇ سويۇزۇن تۉزۉپ تۇرعان . سامارا سۇۇسۇنۇن باشىنا قويۇلعان تاشتى قىرعىزدار ، تۉرق ۇرۇۇلارى قۇتۇ دةپ اتاشقان . بارا-بارا قۇتتۇ ار بئر ۉيگۅ قويۇپ قۇتتۇۇ ۉيدۉن ةكةن دةپ تااسئم قىلىشقان . كةلىن الىپ كةلگةندة دا "كةلىن قۇتتۇۇ بولسۇن" دةشكةن . قۇتتۇۇ ةنة دةپ قۇت كۉتكۅن ۉيدۉن ةةسىن سىيلاشقان . قۇت ابئيىر ، ۇياتتۇۇلۇقتۇن سئمۋولۇنا ايلانىپ ، "قۇتتۇۇ ۉيدۅن قۇر چىقپا" دةپ جامان كۅرگۅن ادامىن "قۇتۇ جوق ادام ةكةن" ، "قۇنۇ ، قۇتۇ جوق نةمةة ةكةن" دةشتى . "قۇنۇ ۇچتۇ" دةگةن سۅز داعى قۇتقا بايلانىشتۇۇ چىققان . كىيىن ۇيعۇر-ۇعۇز ماملةكةتى باتىش جاعى امۇ-دارىياسى ، قاسپئي كۅلۉ ، تۉندۉك جاعى ةدئل ، جايىققا سوزۇلۇپ ، ارال كۅلۉ مةنةن چةكتةلدى . چىعىش جاعى ، وپول سۇۇسۇ ، قوتون قالااسى ، ۉرۉمچۉ ، ماناس بولعون . اندان ارى التاي تووسۇ ، ىرتىش سۇۇسۇنا چةيىن كىرگةن . ۇعۇز ۅلگۅندۅن كىيىن قاراقان باشقارىپ قالعان . قاراقاندىن تۇشۇندا ۇيعۇر جازۇۇسۇن قولدونۇپ ، قۇتتۇ بوي تۇمار قىلىپ تاعىنعانعا ۅتۉشتۉ . ادامدار انتتاشقاندا بوي تۇماردى ۅزۉنۅ ۉچ جولۇ ۇرۇشقان . ۇعۇز ماملةكةتىن كىيىن ىراندار باسىپ الدى . سامارقانتتى فورۇدون دةگةن پادىشانىن سالىم دةگةن ۇۇلۇ باشقارىپ قالدى . تاجىكتةر وشول مةزگىلدة كۅچۉپ كةلئشتى . سامارا تۇرعان جةردى زارافشان ۅرۅۅنۉ ، شاارلاردى تۇران دةپ اتاي باشتادى . كىيىن جةرگىلىكتۉۉ ةلدةر باراقتىن تةگةرةگىنة بئرىگىپ ، ىراندىقتاردى قۇبالاپ چىعىشتى . ون سان باراق ماملةكةتى تۉزۉلۉپ وتور قان بولۇپ وتور شاارىن سالدىردى . وتور قان ةةلةگةن جةرىن تاقتاپ ، قاراعان ةلدةرىن تئزمةلةدى . وتور قانعا امۇ-دارىيا بويۇ ، ۉرچۅنچ ، جئيدةلۉۉ بايسىن ، ىسار ، گۅلۅپ ، الاي ، بۇحارا ، سامارقان ، فةرعانا ، ارال كۅلۉ ، قىزىل قىيا ، سانتاشقا چةيىن قارادى . مىندا جاشاعان ةلدةر ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇرات ، ون ةكى ۇرۇۇ تايچىق ، قاتاعان ، قىتاي ، جةدىگةر ، قالچا ، قىرعىز ، قىپچاق ، قۇراما ، ماڭعىت ، قازاق ، قاراقالپاق ، ون ةكى اتا ۇعۇزدار ، نوعوي ، باشقىرت ، تۉرقمۅن ، قىيات ، ةشتةك ، تاتار ، چۇباش ، جةتى ۇرۇۇ جةلدةڭدةر ةلة . وشول ۇباقتاعى ىرلاردى:
سىردىن بويۇن جايلاعان ،
سىدىرا بةة بايلاعان
ۉيۉ سايىن بوزو بار ،
چوعۇلۇشقان جورو بار .
قىرعىز ، قىپچاق ، قۇراما ،
ماڭعىت دةگةن ةلى بار .
ون سان باراق حانى بار - دةشةت .
ىراندار باسىپ كىرگةن مةزگىلدة تاشكةندىن جوعور جاعىندا ، سىردىن بويۇندا وروزدۇ دةگةن قىرعىزدىن بةلدۉۉ ادامى سىردىن بويۇنا وردو سالىپ ، قۇتتۇ قويعون ةكةن . ۉستۉنۅ ۉي سالىپ قۇنۇ دةشىپتىر . "قۇنۇ ، قۇتۇ قاپقا تاش" دةپ وشوندون اتالىپ قالعان ةكةن . ةل لاقابىندا: "وروزدۇ بول ، وروزگةر بولسۇن جۇمۇشۇڭ" - دةگةن وشوندون قالىپتىر .
وشول مةزگىلدة قىپچاقتاردان بارمان دةگةن مىقتى ادام چىعىپ وروزدۇ مةنةن دوستوشۇپ ، ايالدارىنىن بويۇندا كةزةگىندة ةلة بةل قۇدا بولۇشات . بئروق ةكۅۅنۉن تةڭ ايالى ةركةك تۅرۅيت . وروزدۇ بالاسىنا وتور دةپ ، بارمان بالاسىنا توقتور دةپ ات قويۇشات ، ةكۅۅنۉ دوس قىلىپ ، تۅشتۅشتۉرۉشۅت . وشول كةزدة ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇراتتان سارىباي بااتىر ، جةتى ۇرۇۇ ۇعۇزدان جةلدةڭ بااتىر ، نوعويدون ايتاق بااتىر چىعات .
سارىبايدىن ةركةك بالدارى توقتوبوي قىرقىندا قىز كۅرۅت . مةن ةمى قۇدايعا ىراازىمىن دةپ اتىن رازى قوةت .
قىز كۅزگۅ اتاار مةرگةن ، جولبورستون قايرا تارتپاعان بااتىر چىقتى . اتاعى جةر جارىپ ، ةلگة تارادى .
جةلدةڭ بااتىردىن جةتى ۇۇلۇ بئر قىزى بار ةلة . قىزىنىن اتىن ارلان قويدۇ . بارمان توقتورعو ايتاق بااتىردىن قانتىكة دةگةن قىزىن الىپ بةردى . وروز بولسو وتور بالاسىنا سارىبايدىن رازى قىزىن الىپ بةرسةم دةپ جۉرۅت . وتوردۇن ويۇ دا رازىدا بولعون . وشول ۇچۇردا وروز بالاسىن ةةرچئتىپ بارماندىن كةلىنىنة قۇتتۇق ايتابىز دةپ بارىشات . وتور ، توقتور دوسۇ مةنةن سااداق اتىپ ، ويۇن-شووق قۇرۇشات . توقتوردۇن ايالى قانتىكة وتورعو جةلدةڭ بااتىردىن ارلان دةگةن قىزىن ال ، اي دةسة ارقسىز ، كۉن دةسة كۅركسۉز سۇلۇۇ دةيت . انىن ۉستۉنۅ ىرانداردى قۇۇپ چىعابىز دةپ جۉرۅسۉڭۅر ، جةلدةڭدىن جةتى بااتىر ۇۇلۇ چوڭ تىرةك بولوت ، دةيت . ايتىلعان سۅز وتوردۇن جۉرۅگۉنۅن ورۇن تابات . ايتسا ايتپاسا تۅگۉنبۉ - بارىپ كۅرۅيۉن دةپ ، تةلكۉرۅڭ تۇلپارىن مىنىپ ارلاندى كۅرگۅنۉ جۅنۅيت . ارلان ايتقانىنداي بار ةكةن . وتور كۅرۅر مةنةن جاقتىرات . ارلانعا وتور دا جاعات . ارلاندىن موينۇندا بوي تۇمارى بار ةكةن ، ال تۇماردى ۅز كۅكۉرۅگۉنۅ ۉچ ۇرۇپ ، وتوردۇن كۅكۉرۅگۉنۅ ۉچ تئيگىزىپ انتتاشات . ةكۅۅ ةزئلئشىپ سۉيلۅشۉپ ، ارلان مۇردا كۅرگۅن تۉشۉن ايتات . ال تۉشۉندۅ وتورعو جولۇعۇپ انتتاشقاندان كىيىن وتور جوعولۇپ كةتىپ ، ايال الىپ ، ۅزۉ ةكىنچى ايال قاتارى تئيگةنىن جانا وتور حان بولو تۇرعانىن كۅرۉپتۉر . "سةنىن تۉشۉڭ تۉلكۉنۉن بوعۇ ، مةن سةنى ةمى ةلة الىپ كةتةم ، ۉيۉڭۅ بارىپ قامىنىپ كةل" - دةپ ارلاندى جۅنۅتۉپ جىبةرةت . وتور ويۇندا ةچ نةرسة جوق اسمانداعى جىلدىزدى ساناپ ، ارلاندى كۉتۉپ جاتىپ ۇقتاپ كةتةت . وشول مةزگىلدة قاپىل-تاپىلدان ۉچ كىشى باسىپ قالات . باشىنا قارا جااپ ، قولۇن ارقاسىنا بايلاپ الىپ كةتئشةت . انى قارماعان سارىباي بااتىردىن تۇرتا دةگةن قول باشقارىپ جۉرگۅن بااتىر جىگىتى ةكةن . تۇرتا جئيدةلۉۉ بايسىن جةردةگةن قوڭۇرات دةگةن ةلدةن چىققان . ون ةكى ۇرۇۇ تايچىقتار دا تۇرتانىن تااسىرىندة بولعون ، ةكىنچى جاعىنان تۇرتا سارىبايدىن ايالى قانىشتىن اتاسىنىن ىنىسىنىن بالاسى بولعون . ال رازىنى ماعا بةرگىن دةپ سارىبايعا كىشى سالات ةكةن . ايلاسى كةتكةن سارىباي ماقۇلدۇعۇن بةرةت . انتكةنى تۇرتاعا سارىباي رازىنى بةربةسة ، ون ةكى اتا تايچىق مةنةن ىرانعا كةتةم دةيت . رازى اتاسى مةنةن كةڭةشىپ تۇرتانى وتورعو جۇمشايت . وتوردۇ قارماپ كةلسةڭ ساعا تىيةم دةيت . رازى تۇرتا وتورعو بارسا ، وشول بويدون جوعولوت دةگةن ةكةن . بئروق تۇرتانىن ئشى وڭۇنان چىعىپ ، وتوردۇ ۇقتاپ قالعان جةرىنةن قارماپ الات . سارىباي وتوردۇ ۇرمات مةنةن توسۇپ ، ويۇن-شووق ۇيۇشتۇرات ، ات چااپ ، ۇلاق تارتتىرات . ةگةر وتور ماقۇلدۇعۇن بةرسة بالا قىلسام دةيت . وتور دا ماۇلدۇعۇن بةردى . وشول ۇچۇردا رازى كةلىپ وتورعو تۇرتانىن ىراندىقتارعا ساتىلىپ كةتكةنىن ايتتى . تۇرتانى قارماپ كةل دةپ وتوردون ۅتۉندۉ . سارىباي بولسو جةلدةڭ بااتىر مةنةن جولدوش ةكةنىن ، بئر ۇباقتا ةكۅۅ ىسپىكتةر مةنةن ماساقاتتاردى چاپقانىن ايتات . سارىباي سۅزۉنۉن اياعىندا وتور اعا جاعىپ قالعانىن ، قاالاسا ، رازىنى بةرةرىن ةسكةرتةت . وتور ويلونۇپ قالات . بئر كۉنۉ وتور رازىدان تۇرتا قاندايچا ىراندىقتاردىن كىشىسى دةپ سۇرايت . ال ماعا ۅزۉ بئلگىزىپ قويدۇ . ماعا ۉيلۅنگۅندۅن كىيىن تايچىقتاردى ةةرچئتىپ الارعا كىرىپ كةتةبئز دةيت . وتور مةنةن رازى جئيدةلۉۉ بايسىندا اڭ ۇلاپ جۉرۅت . رازىنىن ساعىزعان دةگةن قارالا سۇلۇۇ اتى بار ةكةن ، قۇسا جةتة تۇرعان ، قاچسا قۇتۇلا تۇرعان ةر جىگىتكة چاق ات ةكةن . رازىنىن مةرگةنچئلىگى دا ادامدى تاڭ قالتىرات ، اچىق ايرىم . بئر كۉنۉ ال وتوردۇ سۉيۉپ قالعانىن ايتات . وتور ىچىنةن جاقشى كۅرۉپ تۇرسا دا سىناماققا: "مةن ماقۇل بولبوسوم ةمنة قىلاسىڭ ؟ " - دةيت . رازى قاشقايىپ تۇرۇپ: "سةنى اتىپ ۅلتۉرۅم ، ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇراتتى ، تايچىقتى باشتاپ اتاڭ مةنةن سوعۇشام ، جةڭئلسةم جةتى سۇۇ ، التاي ، ارقاعا ۅتۉپ كةتةم" - دةدى . وتور رازىنىن اچىق ايتقانىنا ىراازى بولدۇ ، اعا ۉيلۅندۉ . سارىباي ةرتةسى كۅگۉچكۅن كۅك-الا دةگةن اتتى وتورعو مىنگىزدى . تۇرتاعا قونوققو بارماق بولدۇ . تۇرتا سارىبايعا - ىراندىن نوشات دةگةن باشچىسى "وتوردۇ قولۇما تئيگىز دةپ جاتات" - دةيت . اعا سارىباي بولبوسو تۇرتا كۉچ مةنةن الا تۇرعانىن ةسكةرتةت . انى ۇعۇپ قالعان رازى تۇرتاعا كةلىپ: "سةن نوشاتتى ۅزۉڭ ةةرچئتىپ كةل ، مةن وتوردۇ ةةرچئتىپ چىعام ، ۅزۉ قارماپ كةتسىن" - دةيت . اعا تۇرتا الدانات . رازى تۇرتا مةنةن بولعون سۅزۉن وتورعو ايتات . وتور سارىبايعا اقىل سالات . سارىباي: "نوشاتتى اتىپ سال ، تۇرتانى تىرۉۉ قولعو تۉشۉر ، قالعانىن كۅرۅ جاتااربىز" - دةيت . بولجوشقون كۉنۉ تۇرتا مةنةن جولۇعۇشۇپ قولعو تۉشۉرۉپ ، نوشاتتى اتىپ ۅلتۉرۅت . رازى وتوردۇ قورعويم دةپ سانىنان جارادار بولوت .
وشول ۇچۇردا ۇۇلۇنۇن كةتكةنىنة بئر اي بولسو دا "داينى بئلىنبةدى ، ةمنة بولدۇ ؟ " - دةپ وروز تىنچسىزدانىپ ، پارمانعا كىشى جىبةرةت . پارمان توقتور مةنةن قازاقتان تارقتى الىپ ، ماڭعىتتان جولوندۇ الىپ قول قۇراپ جةلدةڭگة كةلةت . جةلدةڭدىن دوورون دةگةن كىچى بالاسى وتوردۇن سارىبايدىقىندا ةكةنىن ايتات . الار چوعۇۇسۇ مةنةن سارىبايدىقىنا كةلئشىپ سامارقاندان ىراندىقتاردى قۇبالاپ چىعۇۇنۇ سۉيلۅشۅت . تۉرقمۅندۅن ايتاقتى چاقىرتىپ ، انى مةنةن دا ماقۇلداشات . الار قالعان تۉرق ۇرۇۇلاردى بۉتۉندۅي چوعۇلتۇش ۉچۉن وروز ةرجانعا ارناپ اش بةرمةك بولوت . ةلدىن سۇرووسۇ بويۇنچا وتور تۇرتانى تۇتقۇندان بوشوتوت . ال كۉنۅۅسۉن موينۇنا الىپ ، بوي تۇمارىن كۅكۉرۅگۉنۅ ۇرۇپ انت بةرةت . ۇعۇز ةللىنة كۉنۅۅ قىلدىم ، قانىم مةنةن اقتايم دةپ سۅز بةرةت . قاتاعان ، قىتاي ، جةدىگةر ، قالچا ، تايچىق ةلى وتورعو ىراازى بولۇشات . ۇعۇز ةللىن بئرىكتىرىپ وتوردۇ قان شايلاماق بولۇشات . بۇل سانجىرانى بالىق ماناسچى مىنتىپ ىرعا ايلاندىرعان ةكةن:
جوو ةرةندةر ، ةرةندةر ،
جوونۇ جةڭىپ ، قۇۇعاندار ،
العىر قۇشتاي قىرااندار
ۇعۇزدان چىققان بةرةندةر .
قول باشتاعان نويوندور .
ال بةرةندىن جايىن ايتايىن ،
سامارقاندى قۇتقارىپ ،
وتور شاارىن سالدىرعان .
ۇعۇز ةللىن قۇتقارعان ،
وتور قانداي بةرةندةر .
اتاسى سارىبايدان ۉلگۉ العان ،
ايالدان چىققان ةر ةكةن ،
سااداعىن قولعو العاندا ،
ىرمةگةنىن جاسپاعان .
تۇرتانى الداپ بايلاعان .
پاشاسىن الداپ جايلاعان ،
وتورقاندىن ايىمى ، سارىبايدىن
قىزى ةكةن ،
ال قىرااندىن ىچىندة
رازىداي مةرگةن بار .
كةرةةتى ةلگة بةلگىلۉۉ ،
قىلعان ئشى ۉلگۉلۉۉ .
ايالداردىن ئشمةرى ،
ايتقانى قاتا كةتپةگةن .
وتورقاندىن ايىمى ،
ال قىرااندىن ىچىندة
جةلدةڭدىن قىزى ارلان بار .
سىردىن بويۇن جىيناعان ،
سىدىرا بةة بايلاعان
ۉيۉ سايىن بوزو بار ،
چوعۇلۇشقان جورو بار .
جورو سايىن بئيى بار .
چۉكۅ سالعان وردو بار ،
قىرعىز ، قىپچاق ، قۇراما ،
ماڭعىت دةگةن ةلى بار .
سىردىن بويۇن گۉلدۅتكۅن ،
وردو سالىپ تۉرلۅنتكۅن ،
ۉيدۅ جاتىپ تئلةگةن ،
تئلةگى قاتا كةتپةگةن ،
وتورقاندىن اتاسى ،
باتا عويۇ وروز بار .
قاراڭعىدا جول تاپقان ،
جولعو كۅسۅم ةر ةكةن .
وروز بئيدىن دوستۇعۇ ،
ال قىرااندىن ىچىندة
قىپچاقتاردان پارمان بار .
كۅپۅلۅك قۇسا بئر قۇۇعان ،
كۅينۅك كىيسة بئر كىيگةن ،
تار تۅشۅكتۅ جاتىشقان ،
تالاشىپ ةمچةك ةمئشكةن ،
اتاسى مةنةن اتاسى ،
تۇۇباي جاتىپ دوس قىلعان ،
وتور قاندىن دوستۇعۇ ،
ال قىرااندىن ىچىندة .
توقتور دةگةن نويون بار .
ىچكةنىن شةكةر چاي قىلعان ،
جئيدةلۉۉ بايسىن جايلاعان ،
ون توعۇز ۇرۇۇ قوڭۇراتتىن ،
كۅڭۉلدۅرۉن جاي قىلعان
ماقسات مةنةن ىسكىپكة
ايتاق ، جةلدةڭ - ۉچۅۅبۉ ،
اتتانىشقان بئر بولۇپ ،
ايتقانىنان قايتپاعان ،
قايرا تارتىپ قاچپاعان ،
كةلبةتى جۇرتتان بئر باشقا ،
ال قىراان نويون باشچىسى ،
سارىبايداي بةرةن بار .
كۉندۅ ةرةن مةنةن سالىشقان
ىعىن اندان الىشقان ،
ايارلىعى بار ةكةن ،
سارىبايدىن دوستۇعۇ ،
ال قىرااندىن ىچىندة ،
تۉرقمۅندۅن ايتاق بار .
جةتى ۇۇلۇ بار ةكةن ،
ارلان قىزدىن اتاسى
ال قىرااندىن ىچىندة
جةلدةڭدىن ۇۇلۇ دوورون بار ،
ةرةندةرگة جةلىگىپ ،
باشىنان چوڭ ئش قىلىپ ،
ايتقانىمدى قىلام دةپ ،
ۅز ئشىنةن تۇتۇلۇپ ،
ايىپكةر بولۇپ ۇعۇزعا
قىلعان ئشىن كةچىر دةپ ،
وتورقانداي ادئل قان ،
كۅپچۉلۉككۅ كةپ ايتىپ ،
كةچىرگةن ةكةن تۇرتانى
مىقتى جولدوش بولۇپتۇر ،
وتور قانداي بةرةنگة ،
ال قىرااندىن ىچىندة ،
تۇرتا دةگةن نويون بار .
قازاقتاردان تاراق بار ،
ماڭعىتتاردان جولون بار ،
قاتاعاندان پالان بار ،
جةدىگةردةن تۅلۅن بار .
( ۇلاندىسى ةمكى ساندا )
اعىم گەزىتىنەن الىندى
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
قىرعىز ةلىنىن بايىرقى تارىحى جۅنۉندۅ ماالىماتتار 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «قىرعىز ةلىنىن بايىرقى تارىحى جۅنۉندۅ ماالىماتتار» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
