【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
...«س. وروزباقوۋ مەنەن س. قارالاەۋدىن ۋارىيانتتارىنا قىتايلىق قىرعىزداردىن اتاقتۇۇ ماناسچىسى جۇسۇپ مامايدىن ۋارىيانتى كۅركۅمدۉگۉ جاعىنان دا، مازمۇنۇ جاعىنان دا تەڭ كەلە البايت. كۅپچۉلۉك كۅلۅمۉن كۅرۉپ ەلە باا بەرىپ جاتات.»
دەيت قىرعىزىستاندىن اكادەمىگى ابدىلداجان اقماتالىيەۋ.
ايتور:
الاتوودون اتتاپ دوومات بارابى؟
جە بولبوسو تۇۇرادىربى بايانى؟
"لەنىن قوشوق"... سىياقتۇۇلار قوشۇلۇپ،
ىرباتقانبى ىرىڭدەەەن جارانى؟
بايقاپ كۅرچۉ تورعو چىققان وقۇرمان،
تۇۇرا كەپپى "بىزدە مئليون ساپ ماناس" __
دەپ ايتىلعان اكادەمىكتىن پاراڭى...
ويلوپ كەتەم "تىرۉۉ گومەر" اتا ۉچۉن،
جااپ جاتات دەپ تۉگۅنبۅگۅن جالاانى.
مەيلى قانتسئن "ماناس" بۉتۉن قىرعىزدىن
تۅتۅپ قىلار الا توودوي قاراانى.
ئچ كۉيدۉلۉك دۇمۇقتۇرات ىيماندى،
ئچ كۉيدۉلۉك سارعارتات ەە ساناانى!؟؟...
قالعان ئشتى جالپى قىرعىز چەچىشەت،
قانا ەمەسە قالىس ويدۇ جىيناقتاپ،
تۅمۅندۅگۉ مايەككە كۅز سالالى!
---ا.چىنچىل، قاقشاال جەرگەسى.
اكادەمىك ابدىلداجان اقماتالىيەۋ:
«ماناس»- ەگەمەندۉۉلۉكتۉن سىمۋولۇ
- جاقىندا رەسپۇبلىكابىزدىن باسماقانالارىنان "ماناس" ەپوسۇنۇن ۋارىيانتتارى جارىق كۅرگۅن ەكەن. سۅزۉبۉزدۉ ۇشۇل قابار تۇۇراسىندا باشتاساق...
- "ماناس" ەپوسۇنۇن ساعىمباي وروزباقوۋدۇن جانا ساياقباي قارالايەۋدىن ۋارىيانتتارىندا "حان تەڭىرى" جانا "تۇرار" باسماقانالارىندا جارىق كۅرۉشۉ قوومچۇلۇق ۉچۉن زور ماانئسى بار دەپ ەسەپتەيم. "ماناس"، "ماناس" دەپ ووز كۅپتۉرۉپ ايتقانىبىز مەنەن "ماناس" ەپوسۇن ۅزۉبۉزگۅ، قىرعىز ەلىنە جەتكىرە الباي كەلبەدىكپى. مىنا، مىندان ون بەش جىل مۇرۇن "ماناستىن" 1000 جىلدىعىن ۅتكۅرۅبۉز دەپ مئليوندوعون اقچالاردى اي-تالااعا چاچىپ بئر جارىتىلۇۇ، تارىحتا قالا تۇرعان ئش جاساي البادىق عو؟! وشوندون بەرى ون بەش جىل ۅتۉپتۉر، "ماناس" دەپ ۇراان چاقىرعان ماملەكەتىبىز دا "ماناسقا" قايدىگەر قاراپ، قاراجات بەرۉۉگۅ جاراعان جوق. باشقالار سىياقتۇۇ ەلە بئز دا ەپتەپ-سەپتەپ دەمۅۅرچۉلۅردۉن ارتىنان تۉشۉپ، ەمگەكتەرىبىزدى جارىيالاپ كەلە جاتابىز. "ماناستى" ىزىلدۅۅ ۉچۉن، ماناستاانۇۇچۇلاردى تاربئيالوو ۉچۉن قامقوردۇق كەرەك. انان قانتئپ ازىرقىداي بەش-التى ئلىمىي قىزماتكەر مەنەن "ماناستىن" جۉگۉن تولۇق كۅتۅرۉۉگۅ بولسۇن؟ داعى جاقشى، مارقۇم اعايىبىز سامار مۇسايەۋ مەنەن ەجەبىز اينەك جايناقوۋا باشتاعان ج.ب. كۉجۉرمۅن قىزماتكەرلەردىن ەمگەكتەرىنىن نەگىزىندە "ماناس" ەپوسۇنۇن قىسقارتىلباعان تەكستتەرى تۉزۉلۉپ چىقتى. بۇل تەكستتەردى باسمادان چىعارۇۇنۇ ا. الىمجانوۋا مەنەن ت. مۇراتالىيەۋدىن قولعو العاندىعى قۇباندىرات. الار ماملەكەت جاساباعان ىشتەردى جاساشتى. "ماناس" ەپوسۇبۇزدۇ قىتايلىقتار تارتىپ الدى" دەپ تۇرعان ۇچۇردا، ۅز ۇباعىندا وقۇرمانداردىن قولدورۇنا تىيدى. س. وروزباقوۋ مەنەن س. قارالاەۋدىن ۋارىيانتتارىنا قىتايلىق قىرعىزداردىن اتاقتۇۇ ماناسچىسى جۇسۇپ مامايدىن ۋارىيانتى كۅركۅمدۉگۉ جاعىنان دا، مازمۇنۇ جاعىنان دا تەڭ كەلە البايت. كۅپچۉلۉك كۅلۅمۉن كۅرۉپ ەلە باا بەرىپ جاتات. ەمى، مئنتىپ ساعىمبايدىقى 1830 بەتتە،000 170 ساپتان كۅپ، ساياقبايدىقى 1000 بەتتە،000 80 ساپتا بئرىنچى جولۇ وقۇرماندارعا تولۇق سۇنۇش قىلىندى. وقۇرماندارعا تۉشۉنۉكتۉۉ بولۇش ۉچۉن اتاپ كەتەيىن، س. قارالايەۋدە "ماناس" 541 84ساپ، "سەمەتەي" 697 316ساپتى، "سەيتەك"000 108 ساپتى، باردىعى000 500 ، ب.ا. جارىم مئليون ساپتى تۉزۅت. "ماناس" دەشسە، وقۇرماندار جوعورۇداعى كىتەپتەردى وقۇپ، تارىحىبىزدى، قاادا-سالتىبىزدى، ۉرپ-اداتىبىزدى، ۇلۇتتۇق مۉنۅزۉبۉزدۉ جانا ۅزگۅچۅلۉگۉبۉزدۉ بئلىشسىن.
- س. وروزباقوۋدۇن ۋارىيانتىنىن ۅزگۅچۅلۉگۉ ەمنەدە؟
- نەگىزىنەن دەپ ايتقانىبىزدىن سەبەبى، س. وروزباقوۋدۇن ۋارىيانتىندا تەكستتەردىن ىچىندە "ماناس" ايتىپ وتۇرعاندا ۅزۉنۉن ارمانىن، 20-جىلدارداعى ايرىم وقۇيالاردى، تارىحىي ادامداردىن ىسمىن ايتقان جەرلەر بار. "لەنىن قوشوعۇ" وشولوردۇن بئرى. قاعازعا تۉشۉرگۅندۅ "ماناس" ەپوسۇنۇن تەكستتەرى مەنەن ارالاشىپ كەتكەن، تەكستتەر ۉزگۉلتۉكسۉز جازىلىپ ولتۇرعاندىقتان، "ماناس" ەپوسۇنا ۇلاي ەلە جازىلا بەرگەن. مىنا ۇشۇنداي ەپوستون تىشقارى تەكستتەردىن ايرىمدارىن قىسقارتۇۇعا تۇۇرا كەلدى.
ال ەمى، ساعىمباي وروزباقوۋدۇن ۋارىيانتىنىن بئر ۅزگۅچۅلۉگۉ ماناس بااتىردىن مەككەگە اجىلىققا بارىشى ەمەسپى. بۇل وقۇيا باشقا ماناسچىلاردا جولۇقپايت، وشوندۇقتان تىرادىتسىيالۇۇ، تۇرۇقتۇۇ سىيۇجەتتىك وقۇيادان ماناسچى چەتتەپ ۅز فانتازىياسىنان جاراتقاندىقتان مىنداي تەكستتەر ازىر ۅزۉنچۅ داياردالىپ جاتقان اكادەمىيالىق باسىلىشقا تىركەمە قاتارى بەرىلىپ جاتات. بۇل، البەتتە، ئلىم دۉينۅسۉ ۉچۉن كەرەك. اكادەمىيالىق باسىلىشتاعى تاپتاقىر قىسقارتۇۇ، وڭدوو، تۉزۅتۉۉ بولبويت. وشوندۇقتان، اكادەمىيالىق باسىلىشتاعى س. وروزباقوۋدۇن "ماناسىنىن" 7، 8، 9 تومدورۇن، س. قارالايەۋدىن "سەمەتەيىن"، "سەيتەگىن" چىعارۇۇ باشقى ماقساتىبىز. ال ۉچۉن داعى ەلە بولسو دەمۅۅرچۉ ىزدەپ جاتابىز، ار-نامىستۇۇ جىگىتتەرىبىز تابىلات عو دەگەن ىشەنىمدەمىن.
- سئزدىن "ماناسقا" قىزىعۇۇڭۇز قاچان باشتالىپ، ەمنە تۉرتكۉ بولدۇ ەلە؟
- "ماناسقا" قايرىلىپ قالعانىمدىن سەبەبى، بالا كەزدە "ماناستى" وقۇپ، تااسىرلەنىپ جان دۉينۅبۉزدۅ ار-نامىستۇۇلۇق بولعونۇ چىن. كىيىن ادابئيات جانا ىسكۇسىستىۋو ئنستىتۇتۇنۇن دىرەكتورۇ بولۇپ ىشتەگەن بئرىنچى ەلە كۉندۅرۉ چ. ايتماتوۋدۇن "ماناس" ەپوسۇنۇن 1000 جىلدىعىن ۅتكۅرۉۉ جۅنۉندۅگۉ ىدەياسىن ۇلاپ اكادەمىيانىن جالپى چوعۇلۇشۇندا 1992-جىلى سۉيلۅي قويوم دەپ، اكادەمىيانىن جانا ماملەكەت پىرەزىدەنتتەرىنەن "تاياق" جەگەنى از قالعام. ال جۅنۉندۅ وشول مەزگىلدەردەگى باسما سۅزدۅرگۅ چىققان مايەكتەرىمدە ەلە توقتولعون. وشول جىلدارى "ماناس" ەپوسۇنۇن اكادەمىيالىق باسىلمالارىن داياردوونۇۇ ئنستىتۇتتا پئلانداشتىرعان ەلەك. قىزماتكەرلەر اكادەمىيالىق باسىلمانىن ۉستۉندۅ كۉن-تۉن ىشتەشتى، انىن ۉستۉنۅ مىنداي ئش پىراقتىكالىق جاقتان بئرىنچى بولۇپ جاتقاندىقتان، داروو ئشتىن باعىتىنا تۉشۉۉ بئر توپ تۉيشۉكتۉ جاراتقان بولچۇ. بئرىنچى-ەكىنچى تومدور جارىق كۅردۉ. رەدكوللەگىياعا چ. ايتماتوۋدۇن ىسمىن كىرگىزبەي قويۇشتۇ. مرداعى باشقى رەداكتور ايتماتوۋدۇ رەدكوللەگىياعا جۅن ەلە كىرگىزبەي قويعوندورۇنا تاڭ قالدىم. كىيىنكى تومدور چىعااردا وقۇمۇشتۇۇلار كەڭەشىنىن تۅراعاسى، اكادەمىيالىق باسىلمالاردىن باشقى رەداكتورۇن ورۇن باسارى قاتارى ماسەلەنى وقۇمۇشتۇۇلار كەڭەشىنە قايرادان قويۇپ، چ. ايتماتوۋدۇن ىسمىن جازىپ قويدۇم. "ماناستىن" كىيىنكى تومدورۇندا چ. ايتماتوۋدۇن ىسمى بادىرايىپ جازىلىپ تۇردۇ. بئروق، مىنداي دەمىلگەم 1994-جىلى 30-دەكابىردا، قاراجاتتى ۉنۅمدۅۅ دەگەن فورمۇلىروۋكا مەنەن، ادابئيات جانا ىسكۇسىستۋو ئنستىتۇتۇنۇن جويۇلۇشۇنا سەبەپكەر بولعون. بئروق، اق ىيىلەت، بئروق سىنبايت دەگەندەي، بئر جىل وشو مەزگىلدەگى بىيلىك مەنەن كۉرۅشۉپ جاتىپ، انى "ماناستاانۇۇ جانا كۅركۅم مادانئياتتىن ۇلۇتتۇق بوربورۇ" دەپ تۉزۉۉگۅ جەتىشكەنبىز.
- سئزدىن ىزىلدۅۅ ئشىڭىزدىن تەماتىكاسىنىن باشقا نۇققا بۇرۇلۇپ قالىشى ەمنەگە بايلانىشتۇۇ؟
- "ماناسقا" كۉيۉپ-بىشىپ جۉرگۅنۉمدۉ چىڭعىز اعاي جاقتىرچۇ. وشوندون ۇلامبى، "ماناس" ەپوسۇنۇن 1000 جىلدىعى سالتاناتتۇۇ كەچەدە سۉيلۅگۅن سۅزۉندۅ ماناستاانۇۇچۇلار س.مۇسايەۋ، ر.قىدىربايەۋا، ە.ابدىلدايەۋ، ك.قىرباشەۋ، ا. جايناقوۋا، ر.سارىپبەكوۋ مەنەن قاتار مەنىن اتى-جۅنۉمدۉ دا اتاعاندا بئر از چوچۇپ كەتكەن جايىم بار. كۅرسۅ چىڭعىز اعاي ماعا الدىن الا "اۋانس" قاتارى ايتىپ، جووپكەرچىلىكتى جانا مىلدەتتى تاعىپ قويۇپتۇر. وشوندون باشتاپ "ماناستى" پىروپاگاندالوو جانا اعا تىيەشەلۉۉ مونوگرافئيالاردى، ۋارىيانتتاردىن تەكستتەرىن چىعارۇۇعا كىرىشىپ كەتتىم. ازىر ويلوسوم، چىڭعىز اعاي مەنىن ادابئياتتاعى باعىتىمدى وكەيان سىياقتۇۇ چالقىپ جاتقان "ماناسقا"، تۉگۅنگۉس فولكلورعو، ووزۇندا شەكەرى بار اقىندار چىعارماچىلىعىنا بۇرعان ەكەن. "ەل ادابئياتىنىن" 30 تومدۇعۇ، "زالقار اقىنداردىن" 7 تومدۇعۇ، "زالقار قومۇزچۇلاردىن" 125 كۉۉسۉ ج.ب. جىيىنتىقتى كۅرسۅتۉپ تۇرات.
چىڭعىز اعاي بۉگۉن ارابىزدا جوق، بئروق انىن "ماناسقا" جاساعان مامىلەسىن ۇلانتۇۇ مەنىن ەلە ەمەس، جالپى قىرعىز اتۇۇلدارىنىن مىلدەتى دەپ ەسەپتەيم. چىعارماچىلىق تاعدىر بۇيرۇپ، چىڭعىز اعايدىن وزۇيپاسىن اتقارىپ، 30 جىلدان كىيىن انىن وردۇنا ۇلۇۇ ماناسچىلار س. وروزباقوۋ مەنەن س. قارالايەۋدىن تولۇق ۋارىيانتتارىنىن چىعىشىنا باشقى رەداكتور قاتارى قىزمات قىلىشىم مئيزام-چەنەمدۉۉ بولسو كەرەك. بۇل مەنىن "ماناس" ەپوسۇنا بولعون ون بەش جىلدىق ەمگەگىمدىن جىيىنتىعى بولموقچۇ. س. وروزباقوۋ مەنەن س.قارالايەۋدىن ۋارىيانتتارىنداعى جاڭى چىققان "ماناس" - ەگەمەندۉۉلۉكتۉن سىمۋولۇ. ەگەمەندۉۉلۉك بولبوسو، بۇل ماناسچىلاردىن ۋارىيانتتارى سوۋەتتىك ىدەيولوگىيانىن رامكاسىندا قامالىپ قالا بەرمەك ەكەن. بئروق، بئز "ماناستى" ەگەمەندۉۉلۉكتۉن سىمۋولۇ قاتارى ۇرماتتاي دا، ارداقتاي الدىقپى؟! "ماناسقا" قامقوردۇق قىلدىقپى؟! ەگەمەندۉۉلۉككۅ جەتكەندەن بەرى "ماناس" دەپ تاماعىبىز ايرىلعانچا قىيقىرعانىبىز مەنەن "ماناستىن" قادىر-بارقىنا جەتە العان جوقپۇز!
مىنا، كۅپتۅن كۉتكۅن رەفەرەندۇم دا ۅتتۉ. رەفەرەندۇمدان كىيىن ۇباقتىلۇۇ ۅكۉمۅتتۉن مادانئيات جاعىنداعى ەڭ باشقى ئش-اراكەتى "ماناس" ارقىلۇۇ ەلدى، جەردى بىرىكتىرۉۉ بولۇشۇ كەرەك. مەنىن كونكىرەتتۉۉ سۇنۇشۇم مىنداي، ەگەردە تۉشۉنسۅك، داعى "ماناسقا" قايدىگەر قاراباساق، ساعىمباي وروزباقوۋ مەنەن ساياقباي قارالايەۋدىن ۋارىيانتتارىنداعى "ماناس" ەپوسۇ بئرىنچى جولۇ تارىحتا وڭدووسۇز، تۉزۅتۉۉسۉز چىقتى، بۇل قىرعىز ەلىنىن مادانئي مايرامى، رۇحانىي سالتاناتى بولۇشۇ كەرەك. "ماناستىن" 1000 جىلدىعىندا دا ەپوستۇن تەكستتەرىن تولۇق چىعارىپ ماقتانا، سىيمىقتانا العان ەمەسپىز! "ماناس" بىزگە داعى بئر شانس مۉمكۉندۉك بەرىپ جاتات، بىرىمدۉۉ، ىنتىماقتۇۇ جاشووعو چاقىرىپ جاتات. بئز ۇشۇنۇ تەرەڭ ويلوشۇبۇز كەرەك. "ماناستىن" بۉگۉنكۉ كۉندۅ قانداي تىيەشەسى بار، "ماناستى" كۅتۅرۉۉ ارتتا قالۇۇچۇلۇق دەپ دا ايتىپ جاتقانداردى كەزدەشتىرۉۉگۅ بولوت. ماناستىن دۇحۇ، رۇحۇ ەلىبىزدىن جۉرۅگۉندۅ ورنوپ، اڭ-سەزىمىبىزدى، ار-نامىستۇۇلۇقتۇ ويعوتقونۇنا مئسال قاتارى ەگەمەندۉۉلۉك مەزگىلىنەن كىيىنكى ەلە ۅلكۅبۉزدۅگۉ ساياسئي ۅزگورۉۉلۅردۉ الساق جەتىشتۉۉ بولوت. "ماناس" تۇرعاندا قىرعىز ەلى تۉبۅلۉكتۉۉ دا، ەگەمەندۉۉ دا بولوت.
مايەكتەشكەن
چىنايىم قۇتمانالىيەۋا
رەداكسىيادان: بئزدىن اكتىۋدۉۉ وقۇرمانىبىز ابدىلداجان اقماتالىيەۋدى قىرعىز رەسپۇبلىكاسىنىن ۇلۇتتۇق ىلىمدەر اكادەمىياسىنىن اكادەمىگى بولۇشۇ مەنەن قۇتتۇقتايبىز. ىشىنە داعى-داعى ىيگىلىكتەردى، بەكەم دەن سوولۇق قاالايبىز.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
اكادەمىكتىن ايتقانى چىنبى؟ 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «اكادەمىكتىن ايتقانى چىنبى؟» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
