【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
قىرعىز ىستاندا جاقىندان بەرى كۅرۉلۉپ جاتقان ساياسىي باش الامانچىلىق قىرعىز قوومچۇلۇعۇندا، قوشۇنا ۇلۇتتار اراسىندا تالقۇۇعا الىنىپ، قىرعىز ىستان تۇۇرالۇ تۉركۉن تۉستۉۉ جورومولدور ايتىلىپ جاتات، كەەبىر سۅزدۅر چىنىندا ەلە ادامدى وڭتويسۇز ابالدا قالتىرات. ەكى ماملەكەتتە جاشاساقدا تامىردا اققان قانىبىز وقشوش بولعوندۇقتان كەەبىر ئلدەتتەردىن بىزدە ورتوق ساقتالىپ جاتقانىنان ۇلام قانداي بولعونۇ؟ دەپ ويلونۇۇعا ماجبۇر بولوسۇڭ.
تارىحى ماتىرىيالدارعا ئلىكتۅۅ جۉرگۅزسۅك 1600-جىلدان باشتاپ قىرعىزدىن باقىت قۇشۇنۇن توموعوسۇ ۉزۉلۉپ، بالااماتتۇۇ كۉندۅرۉ باشتالىپ، ايباتى جەرگە ۇرۇلۇپ تاارىحتىن ەسكى دۅڭگۅلۅگۉنۅچىرمالىپ كەلگەنى بەلگىلۉۉ. 1861-جىلى رۇسىيا باعىندىرىپ العاندان كىيىن ئچكى مالامانچىلىق بىراز تىنچىعان بولسودا سىرتقى كۉچتۅر مەنەن تايماشۇۇ بارىشىندا ازاپ-توزوقتۇۇ تارىعتى باشتان ۅتكۅرۅپ1991-جىلى قىرعىز ىستان ەگەمەندۉۉلۉكتۉ قولعو كەلتىردى.
ۅزۉن-ۅزۉ بىيلەگەن بۉگۉنكۉ كۉندۅ قىرعىز ىستانعا ەمنە بولدۇ؟ ەمنە ۉچۉن قازاقىستان ۅزبەكىستان مەنەن تەڭ وورۇندا تۇرالباسادا چامالاش وورۇندا تۇرالبادى؟دەگەن سۇروولوردۇ ەل اراسىنان كەزدەشتىرەبىز.ۇشۇل سۇرووعو جووپ تابۇۇدا توردوشتوردۇن تۅمۅنكۉ تاارىحى ماسەلەنى جازدىم قالتىرباستىعىن ۉمۉت قىلام1861-جىلدارى رۇسىيا ايلاناسىنداقى ۇلۇتتاردى باعىندىرعاندا ۅزبەك، قازاقتاردىن ۅز الدىنا قاندىعى بار بولۇپ ەل باشچىلارى بىيلىكتىن جولۇن تۉشۉنۉپ، قاراپايىم ەل بىرىمدۉۉلۉكتۉن جەڭىش مۅمۅسۉن از بولسودا تاتىپ قالعان ەلە. ەگەمەندۉۉ بولعوندودا وشول ەسكى ساياسى تۉزۉلمۅ نەگىزىندە ۅز ماملەكەتىن وڭ جولعو سالىپ الىشتى. وشول كەزدەكى قىرعىزداردىن بىيلىك تۉزۉلمۅسۉ داعى ەلە ۇرۇۇلاردى بىردىك قىلىپ جۉرگۉزۉلۉپ جاتقانى ۉچۉن، ەگەمەندۉۉ بولعوندو قايسى جولدو باساارىن بىلبەي بىر مەزگىل ارا جولدو قالدى، ەنە ساي قاندىعى ەزەلكى قاندىق بولعوندۇقتان جاقىنقى دوورعو جاراشبادى، اتا-بابالارىبىزدان نۇسقا بولوور ۅرنۅك تابالباي اركىمدى تۇۇراپ ەنتەڭدەدى، ۅز الدىنا جول تابۇۇعا اراكەت قىلعان مەنەن قانەتسادا جاشتىق قىلدى.
جاش مامىلەكەت كۉچتۉۉ ساياسى قول باشچىعا ،ارقايسى سالاالار بويۇنچا جەتىشكەن تالانتتۇلارعا زار بولدۇ. جاڭىدان ۉي ايرىعان جاش جۇبايلارداي توعۇزۇ تەل بولبوي بىردە ئنتىماقتۇۇ جاشاسا بىردە قازان-اياعى قاعىلىشىپ تۇردۇ. ەمى قانا ۅز الدىنچا بولۇپ بىيلىكە تويۇنباعان ەلدەن چىققان ەل باشچىلارى بىيلىك باشىنا چىعىشى مەنەن ەلە جەمەكەي بولۇپ الىشتى، اتۉۉگۉل ۇرۇق-تۇۇعاندارىن جانىنا چاقىرىپ بىر جاماات كىشىلەرى ورتوق بىيلەمەكچى بولدۇ. مىنداي ابال ۇزۇن مەزگىل بىيلىكتى قولدون بەربەي تەرەڭ تامىر تارتقان جە بولبوسو جاڭىدان عانا بىيلىكە قول جەتكىرگەن ەلدەردە كۅرۉلۅتۇرعان چەكىلىك ەلە.ۅز ايلانابىزعا كۅز چاپتىرساق بىزدىن اتتۇۇ-باشتۇۇ كىشىلەرىبىزدا ۇشۇنداي دارتقا چالدىقتى.
قىرعىز ىستاندىن تۇنعۇچ پىرەزدەنتى اقايەۋدىن جۇبايى، بالدارى، كەلىنى، تۇۇعاندارى بىيلىكتى قوشو جۉرگۉزدۉ.ەل اراسىندا اقايەۋ ەل باشقارعاندى قويۇپ ۉي-بۉلۅۅسۉندۅكۉلۅردۉ باشقارسىن دەگەن ۇشاق-ايىڭ تارادى. قۇرمانبەك باكىيەۋدىن كەلىپ چىعىشى دۇڭگان ۇلۇتۇنان ەكەنى ىراستالدى، باكىيەۋدا كۅۅنۅ جولدو باسپ ەلدى ۉمۉتسۉز ابالدا قالتىردى .ساياسى بىيلىكتىن اجىز بولۇشۇ سەبەبىنەن باش –الامان ئشتەر جۉز بەرىپ ۅزبەكتىن نايناق ىرچىسى قىرعىزداردى اچىق-اشكەرە قوردوپ سىندادى، ساياسى قىردال وعو بەتەر قۇرچۇدۇ. قانەتسەدا ۇشۇل ەكى ەل ورتوسۇنداقى قايچىلىق ۇزۇن مەزگىل بار بولۇپ تۇرۇشۇ، كىيىنكى مەزگلدەردە وش مەنەن جالالاباد قىرعىز قازاق ورتوسۇندا تالاش-تارتىشتى قوزعوشۇ، اتۉگۉل مۇرداقى قىرعىزجەرى فارعانا، نامانگانعا وقشوش ۅزبەكتىن قولۇنا ۅتۉپ كەتىشىدا مۉمكۉن. ازىرقى ەل ارالىق ،ۇلۇت ارالىق قاعىلىشتاردىن تۉپكۉ ماقساتى بىر ماملەكەتتىن جە بولبوسو بىر ۇلۇتتۇن ەلىن ۅلۉم-جىتىمگە قابىلتۇۇ بولبوستون ،بايلىعىن، جەرىن تالاش ئدولوگىياسىن ىدىراتىپ ئچكى بۅلۉنۉشتۉ پايدا قىلىپ ۅزۉنۉن ساياسىى مۉدۅسۉن ئشكە اشىرۇۇدان تۇرات. قىرعىز ىستان سىرتقى جوولوردون ەمەس ۅز ئچىنەن چىققان جوولوردون بايقاس قىلىشى زارىل. قىرعىز ىستانعا قووپ ۅزبەكتەن ەمەس، ازىرىنچا بىيلىك، بايلىق ۉچۉن ەل-جەرىن ساتقانداردان .ۅزدۅرۉنۅن كەلىشى مۉمكۉن .
ازىرقىداي تۉندۉك-تۉشتۉك بولۇپ بۅلۉنۉپ ئنتىماعىن كەتىرسە، باشقالار ۉچۉن پۇرسات جارالاارى انىق. قىرعىز ماملەكەتىن قۇتقارىپ قالۇۇنۇن جولۇن، ازىرقى ساياسى قىردالدى جۅنگۅ سالىشتان باشتاش كەرەك. قاراپايىم قالىقتىن رۇسىياعا جە بولبوسو قازاق ىستانعا قوشۇلۇپ كەتەلى دەپ ايتقان ۉمۉتسۉز ويلورۇ ۅز ماملەكەتىنىن تالامىن قورعوي الباي ارعاسىز ايتىلىپ جاتقانداي سەزىلەت.
استانانى بىشكەكتەن وشقو جۅتكۅدۅ كەبىر ساياسى ماقساتتار جاشىرىنعان بولسودا ۇزۇن مەزگىلدە ۅنۉمۉ كۅرۉلۅتۇرعان جۇمۇش، وشەنتسەدا بۇل ويدۇ ەرتەرەەك ئش جۉزۉنۅ اشىرۇۇ كەرەك. باشىبىزدان ۅتكۅرۉپ جاتقان قوڭشۇلۇق بايلانىشىنان الىپ قاراعاندا جاناشا ولتۇرعان ەكى قوڭشۇنۇن بىرۅۅ باي بىرۅۅ كەدەي بولسو بايدىن ايتقانى جۅنسۉز بولسودا ۅتۉمدۉۉ بولورۇ انىق، انتپەگەندە، قازاق ىستانعا قارقىرا جايلووسۇن تارتتىرىپ جىبەربەس ەلە.جاقىنقى جىلداردان بەرى تۇۇرا بولبوعون ەكونومىكالىق قارىم-قاتناش قىرعىز ىستاندا بىر توپ ساياسى ماسەلەلەردى باردىقا كەلتىردى. ماناس ايرىپورتۇن امىرىكاعا ۅتۉنۅ بەرگەندەن كىيىن رۇسىيا ۅز كەبىن تىڭشايتۇرعان ادامدى بىيلىك باشىنا چىعارۇۇ ۉچۉن تىمىزىن اراكەت قىلدى.وشونۇ مەنەن امەرىكاچىل جانا ورۇسچۇل ساياسى توپتور باش كۅتۅرۉپ چىقتى. بۇل ەكى ساياسى توپ بىر-بىرىن قۇلاتۇۇ ويۇندا بولدۇ قايسىل تاراپتىن ۉنۉ بىيىك چىقسا وشونۇن ىرىنا بىي بىيلەدى. ازىرقى داعى بىر ورچۇندۇ ماسەلە باشقابىر ماملەكەتتىن ەكونومىكالىق جاقتان سىڭىشىپ كىرىپ ساياسىي قىرداالعا تااسىر كۅرسۅتۉشۉن چەكتەش مەنەن بىرگە قىرعىز قالقى ەمگەكچىل روحتۇ جەتىلدىرسە ەل باشچىىلارى تۇۇرا بولعون ۅزدۅرۉنۉ ىلايىق كەلگەن ساياسى جول تانداسا جاقشى بولور ەلە .بىز جول تااپ كەتە الارىنا ىشەنەبىز. چىڭگىزحاندىن زۇلۇمۇنان، ورۇستار مەنەن بولعون، سالعىلاشۇۇدان چوڭ ۉركۉندۅن امان قالعان قىزعىزداردىن ، رووزا وتونبايىۋا باشچىلىعىندا ۅزدۅرۉنۉن جارقىن كەلەچەگىن قۇرۇپ چىعىشىنا، قادىر-بارقىن قايرادان تىكتەپ، چاچىلعان قىرعىزعا روحۇ مەدەت بولۇپ تۇراارىنا ىشەنەبىز. بار بول قىرعىز ىستان! بىزدىن ئزكى تىلەكتەرىبىز ىيىق قوينۇڭان تۉنۅك تاپسىن!
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
قىرعىزىستان تۇۇرالۇ ازىن-وولاق سۅز 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «قىرعىزىستان تۇۇرالۇ ازىن-وولاق سۅز» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
