【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
قىرعىزچاعا قوتورعون : دۉيشۅن ابدىلداييەۋ
ىچكەنى چاي، كۅڭۉلۉ جاي بئر دىيقان بولعون ەكەن، بالام، - دەدى ۇۋازىر قىزىنا.
- ال جان-جانىبارلاردىن باردىعىنىن تئلىن بئلۉۉچۉ ەكەن. كۉندۅردۉن بئرىندە قورووسۇنداعى مالدارىن كۅرگۅنۉ كەلسە، ۅگۉزۉ ەشىكتىن الدىنداعى چۅپ مەنەن جەمدى كۅرۉپ، ووزۇنان شئلەكەيى اعىپ، تامشانىپ، مىنداي دەپتىر:
- ەشەك، سەن بئزدەي ەمگەك قىلبايسىڭ. بئز بولسو تاڭ اتقاندان كۉن باتقانچا ايداعانىبىز قوش، سۉيرۅگۅنۉبۉز تىرمووق. موينۇبۇزدۇ جىعاچ ۅيكۅپ وتۇرۇپ چور بولۇپ بۉتتۉ. بۇتۇبۇز تارتىلباي كەلسەك ۇرۇپ-سوعوت. وشەنتىپ جۉرسۅك دا، جەگەنىبئز سەنىن شاكەلىڭ، سەنىن بوش جۉرۉپ ۇشۇنداي ىراحاتتا تۇرۇشۇڭدۇن سەبەبى ەمنەدە ؟ دىڭ بۇزۇپ جۉرۉپ سەنىن شاكەلىڭدى جەگەنىبئز قانداي ؟ سەنىن باردىق بۉتۉرگۅن جۇمۇشۇڭ - قوجويۇن اندا-ساندا جاقىن جەرگە مىنەت. قايتىپ كەلسەڭ، جەگەنىڭ جەم مەنەن چۅپ. بئزدىن تاڭىبىز بار. سەن جىرعادىڭ، ەشەگىم. بئزدىن كۉن تارتىپ ۅتۅۅرۉن بئلەسىڭبى ؟ - دەپتىر.
اعا ەشەك مىنداي جووپ بەرەت:
- ەە، ۅگۉز سەنىن ەسىڭ جوق بەلەم. موندوڭدوپ جۉرۅ بەرسەڭ، مويۇنتۇرۇق موينۇڭدان ۅمۉرۉندۅ تۉشۅبۉ ؟ سەن مەنىن اقىلىمدى ۇق: مويۇنتۇرۇقتۇ موينۇڭا سالسا كەلجەيىپ جاتىپ ال.
- ساباسا قانتەم ؟
- ساباسا ساباي بەرسىن، سەلت ەتىپ باشىڭدى كۅتۅربۅ! چۅپ سالسا جەبە، سۇۇ بەرسە ىچپە. وشەنتسەڭ بئر نەچە كۉن موينۇڭ بوشوپ، جانىڭ جاي الات، - دەدى ەشەك. بۇلاردىن بۇل اڭگەمەسىن قوجوسۇ ۇعۇپ الدى. ايبان دا بولسو، ازاپتان قۇتۇلۇۇ ۉچۉن كەڭەشىپ وتۇرعانىنا تاڭ قالدى. ەمى بۇلاردىن قىزىعىن كۅرۅيۉن دەپ ۉيۉنۅ كىردى.
ەرتەسى ۅگۉزدۉ سوقوعو چەگىن دەسە ووزۇنان سۇۇ اعىپ، وورۇپ قالىپتىر. تۉندۅ سالعان چۅپكۅ ووزۇ تئيبەپتىر. سوقوچۇلار بۇل ابالدى قوجوسۇنا ايتتى.
- انداي بولسو ۅگۉز دەم السىن، وردۇنا ەشەكتى قوشۇپ جەر ايداعىلا، - دەدى قوجوسۇ. ۅگۉزگۅ پار قىلىپ قاش قارارعانچا سوقوعو سالدى. تاياقتىن دا بئر نەچە تۉرۉن جەدى. ۅلۅ چارچاعان ەشەكتى تۉن ىچىندە الىپ كەلىپ قورووعو بايلادى. ۅگۉز الى كەتىپ تۇرعان ەشەكتىن جانىنا باسىپ كەلدى دا:
- دوسۇم الىڭ قانداي ؟ - دەدى. ەشەك ەچ نەرسە ايتا الباي، ايلاسى كەتىپ، ۅزۉنۉن كەچەەگى ايتقان اقىلىنا ۅكۉندۉ.
كىيىنكى كۉنۉ دا ەشەكتىن كۅرگۅن كۉنۉ وشول بولدۇ. كەرەەلى كەچكە تىنىمسىز جەر جىرتىپ، سوقو سۉيرۅۅ جانىنا اياباي باتتى. مۉدۉرۉلۉپ، ئلكىپ-سئلكىپ قورووعو اراڭ جەتتى. ۅگۉز ايلاسى كەتىپ تۇرعان ەشەك دوسۇنا جاقىنداپ باسىپ كەلىپ، ال سۇرادى:
- ەمنە مىنچا جابىرقاپ تۇراسىڭ ؟
- ەە، دوسۇم، ەمنەنى سۇرايسىڭ... مەن چارچاعاندىقتان جابىرقاپ تۇرعان جەرىم جوق، مەنى جابىرقاتقان باشقا قايعى. جاندۇۇ نەرسە ۅز قايعىسى مەنەن ۅزۉ بولسو جاقشى تۇرا. اقىل ايتام دەپ باشقا بئرۅۅنۉن ۇبالىنا قالعان جامان ەكەن... - دەدى ەشەك قاباعىن چىتىپ. انان سۅزۉن ۇلانتىپ:
- سەن بەچارا، ەكى كۉندۅن بەرى چۅپ جەبەي، سۇۇ ىچپەي از دا بولسو جانىڭ جاي العانداي بولدۇ ەلە. اقىرى ارامدىقتىن ابئيىرى اچىلىپ، قىچاشتىقتىن قىلى كۅرۉنۉپ قالدى. قوجوم بۉگۉن مالايلارىنا مىنداي دەدى: « ەرتەڭ ۅگۉزدۉ قوشقو چەگىپ كۅرگۉلۅ. ەگەر جاراباسا ەتىن ارىقتاتپاي، سويدۇرۇپ ساتۇۇ كەرەك » . ال انى بەكەر ايتقان جوق، شااردىن بەلگىلۉۉ بئر قاساپچىسىنا سۉيلۅشۉپ قويدۇ... ەركىڭ ەكىنچى بئرۅۅنۉن قولۇندا بولعوندون جامان نەرسە باربى... ساتام دەسە ساتات، سويوم دەسە سويۇت. بەكەرىنەن سەن بايقۇشتۇ سويۇپ تاشتاپ، ىقسىز اقىل ايتىپ، قانىڭدى تۅگۉۉگۅ سەبەپكەر بولومبۇ دەپ قورقتۇم، ۉرۅيۉم ۇچۇپ، قانىم قاچىپ تۇرعانى دا وشول - دەدى ەشەك. ايباندىن تئلىنە تۉشۉنۉپ، قىزىعىنا باتقان دىيقان ەشەك مەنەن ۅگۉزدۉن كەڭەشىن ەرىنبەي جۉرۅ بەردى.
جاندۇۇ نەرسەنىن جانىنان تاتتۇۇ ەمنەسى بار... سۇۇق قاباردى ۇققان ۅگۉز جالبىراقتاي دىرىلدەدى.
- ە، دوسۇم، ەمى قانتەم ؟ - دەدى ەشەككە جالىنعانداي.
- قانتەسىڭ، بايقۇشۇم. الى دا بولسو تىرۉۉ قالۇۇنۇن بئر شارتى بار... الدىڭا سالعان چۅپتۉ جە، سۇۇنۇ ىچ. مۅۅرۅپ، ويۇن سالىپ، قوجوڭدۇن كۅزۉنۅ كۅرۉن. مىنا وشەنتسەڭ سەنى قاساپچىعا ساتپايت...
- بالئى، دوسۇم... سەن بولبوسوڭ، بۅۅدۅ ۅلۅ جازداعان تۇربايمىنبى... ايتقاندى قىلايىن، - دەدى ۅگۉز.
ايتقان اقىل تاڭ اتقانچا ورۇندالدى، قوشقو چىعاار مەزگىلدە، السىز ەشەكتەن جاداعان سوقوچۇلار قوجوسۇنا:
- بۉگۉن ۅگۉز وڭولۇپ قالىپتىر. مۅۅرۅپ ويۇن سالىپ جۉرۅت. سوقوعو قوشسوق قانداي بولور ەكەن ؟ - دەشتى.
- مەيلىڭەر، ەشەك ۉيدۅ قالسىن، - دەپ ۇرۇقسات بەردى.
جەر ايدووعو جەتەلەپ بارا جاتقان ۅگۉز داربازانىن جانىندا قاتىنى مەنەن تۇرعان قوجوسۇن كۅرگۅندۅ، قۇيرۇعۇن كۅتۅرۉپ، باشىن جەرگە سالىپ، ويۇن سالىپ داعى مۅۅرۅدۉ. ەشەكتىن اقىلىنىن ۇشۇنچالىق جەرگە جەتكەنىن ەسىنە تۉشۉرۉپ، قوجو قارسىلداپ كۉلدۉ. كۉلگۅندۅ دا كۅزۉنۅن جاش اعىپ، تاماعى ايرىلعانچا كۉلدۉ. مىنداي جۅنۉ جوق كۉلكۉگۅ تاڭ قالعان قاتىنى:
- وو، بايقۇش دەسە، ساعا ەمنە بولدۇ، ۅگۉزدۉن ويۇن سالىپ مۅۅرۅگۅنۉن بۉگۉن ەلە كۅردۉڭبۉ ؟ كىشى دەگەن دا ۇشۇنچالىق ىعى جوق كۉلۅ بەرەبى، قانا، بۇل كۉلكۉنۉ تۉشۉندۉرچۉ، بئز دا كۉلۅلۉ!.. - دەپ قاباعىن چىتىدى.
- سۇرابا، قاتىن، مىندا بئر كەپ بار. بئروق، انى ادامعا ايتۇۇ بولبويت، - دەدى ەرى.
- مەنى ال كەپكە تۉشۉنبۅيت دەيسىڭبى ؟ - دەدى بۇۇلۇعۇپ، بايىن جامان كۅزۉ مەنەن قاراپ، - ۅگۉزگۅ ەمەس، ماعا كۉلۉپ جاتقاندىرسىڭ، جەز كەمپىرلەرىڭ ەسىڭە تۉشسۅ كەرەك... انىن ەمنەسىن جاشىرايىن دەدىڭ ەلە ؟ - دەدى اچۇۇسۇ كەلگەن دولۇ قاتىن.
بۇل چىر كۅپكۅ سوزۇلدۇ. جاشىنان قوشۇلعان جارى، مۇردا اراسىندا ناارازىچىلىق بولبوعون ايالى مەنەن دىيقان ۅتۅ ىسىق تۇرۇچۇ. جەزكەمپىر دەگەن بالاانى مۇردا ايتىپ دا، ويلوپ دا كۅربۅگۅن. ەمى جوق جەرىنەن بولعون دايىنسىز كۉلكۉ زايىبىنىن كۅڭۉلۉن قالتىردى. انىن تۉيۉنۉ - وشول كۉلكۉنۉن سەبەبىن ايتقاندا چەچىلەت. انى ايتسا ۅزۉ دا سوو قالبايت. انتكەنى اعا تئل ۉيرۅتكۅن سۇلايمان « سەن مۇنۇ ەچ بئر ادام بالاسىنا ايتپا، ەگەر ايتساڭ، ۅلۅسۉڭ. مىنا ۇشۇعا ىراازى بولسوڭ، ۉيرۅتۅم» دەگەن. ايبان تئلىن ۉيرۅنۉۉگۅ قىزىققان دىيقان مىنا وشونۇن باارىن موينۇنا الىپ ۉيرۅنگۅن. مىنا، بۉگۉن دىيقان ەكى ايرىلىش جولدۇن ورتوسۇندا تۇرات. انىن بئرى - كۉلكۉنۉن سەبەبىن سۇراپ، « ەگەر ايتپاساڭ كەتەم! ساعا كۉلكۉ، جەزكەمپىرلەرىڭە شىلدىڭ بولو البايم! مىنتىپ ەرگە، بالاعا ەە بولعونۇ قۇرۇسۇن! » دەپ دولۇلانىپ ولتۇرعان قاتىنعا « دولۇلانساڭ دولۇ بولۇپ قال! قاتىن بولبوسوڭ قارا جەرگە كىر!...» دەپ گۉلدۅي جايناعان ۅمۉرۉنۉن ويرونۇن چىعارىپ، ۅزۉ امان قالۇۇ. ەكىنچىسى: ۉي ىچىن بۉلدۉربۅستۅن، ۅزۉن قۇرمان قىلىپ، سىردى چەچىپ، شەرت بويۇنچا تىگى دۉينۅگۅ ساپار چەگۉۉ - ۅلۉۉ.
- كۅپ ويلونعوندون كىيىن دىيقان زايىبىنا:
- بۇل كۉلكۉنۉ ساعا ايتۇۇدان ايانبايمىن. بئروق، انى ايتسام، ۅزۉم دا ۅلۅم، - دەدى ەلە، قاتىنى ەتەگىنە چوق باسقانداي ىرعىپ تۇردۇ. ەرىنىن كىچىرە سۉيلۅگۅنۉ - انىن ويۇ چىن ەكەنىن كۅرسۅتكۅندۅي بولدۇ.
- مەن بئلبەي ولتۇرعان جەرىم جوق، سۉيۉكتۉۉ كىشىلەرىڭدىن اتىن ايتىپ سىرىن چەچكەندەن كۅرۅ ساعا ۅلۉم جەڭىل ەكەنىن بئلىپ تۇرام! بالا دا ۉي-جايىڭ دا ۅزۉڭۅ، ەل جاقشىسىن جىيىپ، تالاق قاتىمدى بەر...- دەدى.
- تووقتۇن بالاپانىنداي چۇۇرعان بالدارىن چۇۇلداتىپ، قاتىنى مەنەن اجىراشقاندان كۅرۅ ۅزۉنۉن ۅلگۅنۉن ارتىق كۅردۉ. دىيقان بالا-چاقاسىن جىيناپ، ۅزۉنۅن كىيىن قانداي تىرىچىلىك قىلۇۇنۇ ايتماق بولدۇ. ۅلۉمگۅ مويۇن سۇنۇپ داارات الۇۇ ۉچۉن تىشقا چىقتى.
- دىيقاندىن مەكىياندارى، قوروزۇ جانا ئتى بار ەلە.
- قو- قو-قو-ق! قو-قو-قووق! - دەپ قويقوڭدوپ جۉرگۅن قوروزعو قاراپ ئت:
- ەي! ەمنە قويقوڭدويسۇڭ ؟ ! بۉگۉن قوجوبۇز قاتىنىنان قىسىم جەپ، سىرىن ايتۇۇدان قورقۇپ، ۅزۉ ۅلگۅنۉ ولتۇرات. سەن اعا قايعىربايسىڭبى ؟
- جوق. مەن ال ۉچۉن قايعىربايم، - دەدى قوروز موينۇن كۅتۅرۉپ. - انتكەنى، ۅلسۅ اقىلسىزدىعىنان ۅلۅت. بولعوندو جالعىز قاتىنى بار. تووق باشىم مەنەن مەنىن ەلۉۉ قاتىنىم بار. مەن الاردىن بئرىن سىيلاپ، بئرىن قىيناپ جاشايمىن. ەگەردە الاردىن بئرۅۅ بۇرا باسسا، قاناتىمدى جايىپ جىبەرىپ، سازايىن قولۇنا بەرەم. تاپتاقىر بولبوسو تۅبۅسۉنۅن تىشتەپ الىپ، چىرقىراتىپ جانىن كۅزۉنۅ كۅرسۅتۅم. ال ادام. ادام بولۇپ تۇرۇپ، جالعىز قاتىنىن باشقارا الباي ۅلگۅنۉ ولتۇرسا - انى اياپ ەمنە كەرەگى بار. ۅلسۅ، ۅلۅ بەرسىن! ەگەردە مەن قوجويۇن بولسوم، مىنا بۇل تىتتان سىنباعىداي چىبىقتى كەسىپ الىپ، ۉيگۅ جالعىز قاماپ تۇرۇپ سويور ەلەم. مىنا وشوندو ال قاتىن اكەسىن تاانىپ، جانالى قالباي جالىناار ەلە! « اكەبايىم، ۉستۉمۅ قاتىن الساڭ دا ۉن قاتپايىن...» دەەر ەلە.
قوروزدۇن بۇل اقىلى داارات الىپ ولتۇرعان دىيقاندىن قۇلاعىنا شاق دەي تۉشتۉ. بەتكە چاپقانداي تئيدى. تىتتىن سىنباي تۇرعان بۇتاعىن چىبىق قىلىپ قارماپ ۉيگۅ كىردى.
- اي، ايتاارىڭدى ايتاسىڭبى، جە ەل جايىپ كەتىرەسىڭبى ؟ - دەپ الا كۅزۉن اقىرايتىپ قاراعان قاتىندى باشى-كۅزۉڭ دەبەي ساباپ كىردى! كۉتپۅگۅن جەردەن تىيگەن تاياقتان قاچىپ قۇتۇلۇۇعا تەشىك تابىلبادى. ەستەن تانىپ سۇي جىعىلدى. ەسىن جىيىپ، كۅزۉن اچىپ تاياعىن قارماپ، ەنتىگىپ، اچۇۇسۇ الى باسىلباي قالچىلداپ ولتۇرعان بايىن كۅرۉپ:
- بولۇپتۇر، مەن توبو قىلايىن... قارتايعاندا قارىنىن جورعوسۇ چىعات دەگەندەي، بۇل دا بولسو قۇدايدىن پەشەنەمە جازعانى چىعاار. ەنتىكپەي ەلە قوي. سۇرابادىم... - دەپ اچۇۇسۇن قويۇپ، جەڭىلىپ بەرىپتىر. وشەنتىپ، دىيقان ۅلۉمدۅن قالىپتىر قىزىم.
« قىرعىزچا گەزىتتەر» سايىت باراقچاسىنان
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
ۅگۉز مەنەن ەشەك 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «ۅگۉز مەنەن ەشەك» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
