【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
مەن قىرعىزمىن جانا انى مەنەن سىيمىقتانام، ەلىمدىن سالت-سانااسىن، ۉرپ-اداتىن سىيلايم جانا ۇرماتتايم دەگەن ەلىبئزدىن جىگىت-قىزدارىن بۇل جاقتان كۉتۅبۉز. بئلگەندەرىبئزدى بئلبەگەندەرگە جەتكىرەلى!
مئسالى: قىز ۇزاتۇۇ، ۉيلۅنۉۉ ۉلپۅت-تويۇ، تۇشوو توي، بەشىك توي، ۉي توي، جەنتەك توي، ج.ب. قىرعىز ەلىبئزدىن ۇلۇتتۇق ويۇندارى، كىيىم-كەچەكتەرى قانداي بولۇپ باراتات ؟ ۅزگۅرۉۉ بولسو، جاقشى جاققا بولۇپ جاتابى ؟ - دەگەن سىياقتۇۇ ويلورۇڭۇزدۇ بئلگىبىز كەلەت. سئز بئلگەن ۇلۇتۇبۇزدۇن مۇراسىنان ماالىمداساڭىز، ابدان ىراازى بولور ەلەك. بئز دا بئلىپ الساق اشىقچا بولبوس. اندا ەمەسە، تامىرىندا قىرعىزدىن قانى جۉگۉرگۅن زامانداشتار، ئش ئلگەرى بولسۇن !!!
قىز قۇۇماي
قىرعىز ەلى بۇل ويۇندۇ كۅبۉنچۅ اش-تويلوردو، مايرامدا، كۉيۅۅ قىزدى كۉيۅۅلۅپ جۉرگۅندۅ وينولۇپ، تاماشا قۇرۇلعان. قىز تانداعان اتىن مىنىپ،اندان ارتقانى عانا جىگىتكە تىيگەن. جىگىت قىزعا جەتسە ارتىلىپ بەتىنەن ۅپكۅن،جەتپەي قالسا قىز اتىنىن باشىن بۇرۇپ،قامچى مەنەن جىگىتتى قۇبالاپ ساباعان.
كۉرۅش
قىرعىز ەلىنىن ۇلۇتتۇق سپورت ويۇنۇ. كۉرۅش ويۇنۇنا جاشتار دا، چوڭ كىشىلەر دا قاتىشقان. ەل چوعۇلعان توي-تاماشالاردا، ار قانداي جىيىنداردا بالبان كۉرۅش ۅتكۅرۉلگۅن. كۉرۅشتۅ جەڭگەن بالباندارعا بايگە بەرىلگەن.
بالبان قابا ۇۇلۇ قوجومقۇلدۇن دايىنىن قىرعىز ەلى عانا ەمەس، دۉينۅنۉن كۅپ ەلى بئلەت. قىرعىز ەلى انىن اتىن سىيمىقتانۇۇ مەنەن اتاشىپ، قىرعىز سپورتۇنۇن سىيمىعى قاتارى باالاشات جانا قىرعىزىستاندا سپورت سارايىن دا انىن اتى مەنەن اتاشقان.
كۉرۅش ويۇنۇ كۅك مايداندا، مەكتەپتىن سپورت زالىندا، تاارىندى تۅشۅلۉپ، ۉستۉنۅ كىلەم سالىنعان جۇمشاق جەردە وينولوت. ويۇنچۇلار جاشىنا، سالماعىنا، كۉچۉنۅ جاراشا توپتولوت. ار بئر توپتوعۇلار تجااتقا بۅلۉنۅت. قالىس ەكى جااتتان بئردەن ويۇنچۇنۇ ورتوعو چىعارىپ كۉرۅشتۉرۅت. كۉرۅشكۅ قاتىشقان ويۇنچۇ ۅز اتاانداشىن چالباستان، بۇتۇن توسو قويبوستون، « ئت جىعىلىش » بولبوستون، تاق كۅتۅرۉپ چااپ، دالىسىن جەرگە تىيگىزۉۉ كەرەك.
كۉرۅش 10-15 مۉنۅتكۅ سوزۇلات.
قومۇز
كۉۉنۉن باشى-قامبارقان
ۉچ بۇروو، جالعىز تەەك، ۉچ قىل قومۇز،
چەرتىلبەيت، كۉۉگۅ كەلبەيت چەبەر قولسۇز.
وپوڭوي، كۅرگۅن كۅزگۅ جۅپجۅنۅكۅي،
بئروق دا ۅنۅرۉ بار ايتىپ بولعۇس.
(ا. وسمونوۋ)
قىرعىز ەلىندە قومۇزدۇن پايدا بولۇشۇ جۅنۉندۅ مىنداي قىزىقتۇۇ ۇلامىش بار. مۇرداعى ۅتكۅن زاماندا قامبارقان دەگەن مەرگەن بولعون ەكەن. كۉندۅردۉن بئرىندە مەرگەنچى اڭچىلىقتان كەلە جاتىپ، توقويدون چىققان مۇقام ۉن ۇعات. ۇشۇنداي دا مۇقام ۉن بولوبۇ ؟ -دەپ تاڭىرقاپ، ال جەرگە بارسا ەكى داراقتىن باشىنا ئلىنىپ قالعان قاندايدىر بئر جانىباردىن ىچەگىسىنەن مۇقام ۉن چىعىپ جاتىپتىر. قامبارقان ۇشۇل وقۇيادان كىيىن ۉيۉنۅ كەلىپ، مۇزىكالىق اسپاپ جاساپ، اعا قويدۇن ىچەگىسىنەن قۇرعاتىپ، قىل تاعىپ، كۉۉ چەرتكەن ەكەن. وشول اسپاپ قومۇز دەپ اتالىپ، وشول قومۇزداعى ەڭ بئرىنچى كۉۉ « قامبارقان » دەپ اتالىپ قالعان ەكەن. « كۉۉنۉن باشى-قامبارقان » دەگەن سۅز مىنا ۇشۇندان قالعان.
اقىلماندىق نۇسقوولور « ناسىيقاتتا » باياندالسا، بوز ىنگەندەي بوزدوپ مۇڭ-قايعىسىن « بوتويلورۇندا » قوشتوعون. ۅمۉر تۇرمۇش ۅكسۉگۉ « قامبارقاندا » سىپاتتالسا، كەيىش چايىعان سەزىمىن « كەربەزدەردە » تۇيۇندۇرعان.
قومۇز كۉۉلۅرۉ نەگىزىنەن وبون، قارا(زالقار)، ايتىم كۉۉلۅر بولۇپ ۉچ توپقو بۅلۉنۉپ، مازمۇندارىنا، تۉرلۅرۉنۅ جاراشا سالت، داستان، ارنوو ج.ب. بولۇپ جىكتەلەت
قىرعىز ەلىنىن ۇلۇتتۇق تاماق –اشتارى.
االامدا جاشاعان ار بئر ەلدىن اتا-باباسىنان بەرى جاساپ، جەپ جۉرگۅن ۇلۇتتۇق تاماق –اشى بار. ار بئر ەل كىيگەن كىيئمى، جەكە چارباسى، ۅڭۉ-تۉسۉ مەنەن ايىرمالانعان. ادام بالاسى ۅزۉنۉن ۇلۇتتۇق رۇحئي دۉينۅسۉنۅ جانا مادانئي دەڭگەەلىنە جاراشا تاماق-اش جاسونۇ ۅنۉكتۉرۉپ كەلگەن. تاماق –اش قىرعىز ەلىنىن ماتەريالدىق مادانئياتىنىن بئر فورماسى. ال جەر شارىندا جاشاعان باردىق ەلدەردە جاسالات. ەلدەردىن ۇلۇتتۇق ۅزگۅچۅلۉگۉنۅ، گيوگرافئيالىق شارتىنا جاراشا تاماق –اشتىن دا تۉرلۅرۉ كۅپ بولوت. قىرعىزدىن ۇلۇتتۇق ۅزگۅچۅلۉگۉنۅ جاراشا ۅزۉنۅ عانا مۉنۅزدۉۉ تاماق-اشتارى بار. الاردى جاسوو، داياردوو، بىشىرۇۇ بايىرقى دوورلوردون بەرى ساقتالىپ، بۉگۉنكۉ كۉندۅ دا اكتىۋدۉۉ قولدونۇلات.
اتا-بابالارىبىز ئلگەرتەن بەرى جاساپ كەلاتقان تاماق-اشتىن 200 دۅن اشۇۇن تۉرۉ بەلگىلۉۉ، الاردىن نەگىزگىلەرى بولۇپ تۅمۅنكۉلۅر ەسەپتەلەت : بەشبارماق، قۇۇرداق، بوتقو، شئش كەبەپ، بوورسوق، كۅمۅچ ج.ب. ال ەمى سۇۇسۇندۇقتان تۅمۅندۅگۉلۅر : قىمىز، ماقسىم، بوزو، چالاپ.
ۇلۇتتۇق سىي تاماقتىن ەڭ چۉيگۉنۉ بولعون بەشبارماق نارىندان بۅلۉنۉپ چىعىپ، ۅز الدىنچا تاماق قاتارى قالىپتانعان. وشون ۉچۉن انى ۇشۇل كەزگە دەيرە ايرىم قارىيالار « كەسمە نارىن » دەپ قويۇشات.
بەشبارماق – ەزەلكى تاماق نارىندىن تۉزدۅن-تۉز ۇلاندىسى بولعون بەشبارماقتىن جاسالىش ىقماسى جالپىسىنان نارىنعا وقشوش كەلگەنى مەنەن اعا سارپ بولعون ازىقتاردىن سوستاۋى كۅبۅيۉپ، رەتسەپتىك نورمالارى ۅزگۅرۉپ كەتكەن. تاقتاپ ايتقاندا، تۇۇرالعان ەتكە كەسمەنىن، پئياز، سارىمساق، تۇرپ، پامئدور، قالەمپىر، مۇرچ سىياقتۇۇ تاتىمدار مەنەن جاشىلچالاردىن قوشۇلۇشۇنان ۇلام بەشبارماقتىن كالورىياسى جوعورۇلاپ، داامى جاقشىرىپ ۅز الدىنچالىققا ەە بولۇپ قالعان. ازىرقى داستورقوندون تۇرۇقتۇۇ ورۇن تااپ، بئروتولو ەڭ قادىرلۇۇ سىي تاماققا ايلاندى. وشون ۉچۉن ازىرقى كەزدە قونوققو تارتىلعان سىي تاماقتىن چۉيگۉنۉ بەشبارماق مەنەن قورۇتۇندۇلانات. اندان سوڭ اق سەركە جانا چاي عانا بەرىلەت.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
ەلىبىز سالتتارىن جىيساق 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «ەلىبىز سالتتارىن جىيساق» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
