【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
© مامبەتالىيەۋ . ا، 2009. باردىق ۇقۇقتار قورعولعون
قوشوماتچىلىق جانا انىن قوومدۇق ساياساتقا تىيگىزگەن تااسىرى
اسقاربەك ەركىنوۋىچ مامبەتالىيەۋ ( ەل ارالىق بئلىم بەرۉۉ بويۇنچا ادىس )
بۇل ئلىمئي ماقالا قوشومات فەنومەنىن دىنئي كىتەپتەردىن، وقۇمۇشتۇۇلاردىن جانا ەلدىن كۅز قاراشتارىن باياندايت. وشوندوي ەلە قوشوماتتىن پسىحولوگىيالىق تابئياتى ئزىلدەنىپ، انىن قوومعو جانا ساياساتقا تئيگىزۉۉچۉ تااسىرى انالئزدەلەت.
قوشومات تۇۇرالۇۇ تۉشۉنۉك
ىنتەرنەتتىن ئزدەگىچىنە «قوشومات» دەپ جازا قويسوم، بۇل تەرمىندى بئز 1660 جولۇ، ال ەمى «قوشوماتچىلىق» دەگەندى بولسو 1990 جولۇ قولدونۇپ جىبەرىپتىربئز. ورۇسچا ۋاريانتى بولسو ساناسا سان جەتكىس. ال تۇرعاي وكەمدەر بۇل فەنومەناعا تولعون توقوي انىقتامالارى دا بەرىپ، قادئمكىدەي ئلىمئي جاقتان ئزىلدەپ جىبەرىشىپتىر.
فئزجەرالد دەگەن وقۇمۇشتۇۇنان ايتۇۇسۇ بويۇنچا، قوشوماتتى ادامدار شئمپانزەلەردەن ۉيرۅنگۅن ئمئش، انتكەنى شئمپانزەلەر كەرەلى كەچكە بئرى-بئرىن سىلاپ-سىيپاپ، تئلى مەنەن جالاپ ەلە ولتۇرا بەرەت ەكەن. اۋتور ازىرقى زاماندا قوشوماتتىن قوومدۇق تۉرلۅرۉ ەپىدەمئياداي جايىلىپ، ادامدار بئرى-بئرىنە چىن جۉرۅكتۅن ىراازىچىلىق ايتپاي باراتىشات دەپ كەيىپتىر. بئر چەتىنەن قوشومات ماقتالعان دا، ماقتاعان دا كىشئلەرگە ۅزدۅرۉن بئر از باقتىلۇۇرااق سەزدىرتكەن زىيانسىز الدوو سىياقتۇۇ ئمئش.
ەمى، البەتتە، «جاقشى سۅز – جارىم ىرىس» دەچى، ادامدار بئرى-بئرىبئزگە جاقشى سۅز ايتىپ تۇرۇشۇبۇز كەرەك. انتكەنى ەتىكانىن چەگىندە ايتىلعان سۅز ادامداردىن بئرى-بئرى مەنەن قىزماتتاشۇۇعا جانا قىلعان ئشتەرىندە ئيگىلىككە جەتۉۉگۅ تۉرتكۉ بەرەت ەكەن. البەتتە مۇنۇن قوشوماتقا ەچ قانداي تىيەشەسى جوق. انتكەنى قوشوماتتىن ەچ قانداي وڭ تااسىرى جوق.
مۇنۇ دالئلدۅۅ ۉچۉن، ار قانداي دىنئي كىتەپتەردەگى اياتتاردى، فئلوسوفتوردۇن ايتقاندارىن جانا ەلدىك ماقال-لاقاپتاردى قاراپ چىعىپ، قوشوماتتىن قوومدۇق ساياساتقا جانا ادامداردىن مامئلەلەرىنە قاراتا تااسىرى تۇۇرالۇۇ تۅمۅنكۉ جىيىنتىقتى سۇنۇش قىلماقچىمىن.
دىنئي كىتەپتەردەگى جازۇۇلار
باتىشتىق دىنئي االىمدار قوشومات بويۇنچا كۅپتۅگۅن ەمگەكتەردى جاراتىشىپتىر، وشولوردۇن بئرىندە «قوشومات — بۇل جەك كۅرۉۉنۉن بئر فورماسى» دەلەت ەكەن. تئلەككە قارشى قوشومات دەگەن سۅزدۉ قۇرانى كارىمدىن ورۇسچا جانا انگلىسچەسىنەن تابا البادىم. وشوندوي بولسو دا ال نابا سۉرۅسۉنۉن 70-اياتىندا «الار [بەيئشتەگىلەر] قۇرۇ سۅزدۅردۉ دا، قالپ سۅزدۅردۉ دا ۇعۇشپايت» دەگەنى بار ەكەن. ەگەر قوشوماتچىلىقتى قۇرۇ سۅزدۉن بئر تۉرۉ دەپ ەسەپتەسەك، اندا بەيىشتە قوشوماتچىلىققا ورۇن جوق، دەمەك ىسلام بويۇنچا دا قوشومات قىلۇۇ – كۉنۅۅ. تەە اتام زاماندا جاشاپ ۅتكۅن ايۇب اتتۇۇ پايعامبار دا: «ەگەردە مەن قوشوماتچى بولسوم، اندا جاراتقانىم مەنى پايعامبار قىلىپ دايىنداماق ەمەس»، — دەگەن ەكەن. ماانىسى – قۇدايدىن قابارىن ەلگە جەتكىرگەن كىشى قوشوماتتان الىس بولۇۇسۇ شارت، انتكەنى قوشوماتچىلاردى قۇداي قولدوبويت دەگەندى بئلدىرەت. بۇل سۅز ەل باشچىلارىنا دا، پادىشاعا دا تىيەشەسى بار وقشويت. زابۇردا بولسو مىنداي دەگەن سۉيلۅم بار ەكەن: «جاراتقان ەگەبئز قوشوماتتى ەبئرەگەن ەرىندەردى كەسىپ سالسىن ىلايىم!» (زابۇر 12:3). بۇل دا بئر كۉيگۅن پەندەنىن قارعىشى بولسو كەرەك. ال ەمى سۇلايمان پادىشانىن ناقىل سۅزدۅرۉندۅ بولسو قوشوماتتىق ادامدى اق جولدون ازعىرعان سويقۇ ايالدىن بال تئلىنە سالىشتىرىلىپتىر. ۇشۇل ەلە كىتەپتە «قوشومات اقىرى كۅرگۅ الىپ بارىپ تىعات» دەلىپتىر (ناقىلدار 2:16، 26:28). جۇمشاعىرااق ايتقاندا، قوشوماتچىلار پادىشانى الداپ، اقىرى تاقتان تۉشۉرۅت ەكەن. ىنجىلدە بولسو، «قوشوماتچىلىققا اقىلى تايىز ادامدار الدانىشات»، — دەپ جازىلىپتىر. دەمەك، ەلباشىلاردىن اقىلى تايىز بولسو، انى كۅرۉنگۅن كىشى قوشوماتچىلىق مەنەن الداپ، ۅز پايداسى ۉچۉن ەشەكتەي ئشتەتىپ الىشات تۇرا. بال تامعان جاعىمپوس سۅزدۅرگۅ ەەرىگەن حان ىيىق مىلدەتىن ۇنۇتۇپ، ەلىن باشقالارعا قۇل قىلىپ، قازىناسىن تالاتىپ، اياعىندا جاماناتتى بولۇپ، قارعىشقا قالات ەكەن.
چەت ەلدىك اقىلمانداردىن ايتقاندارى
«قوشوماتچىلىقتىن سىرتى جالتىراق بولعونۇ مەنەن ىچى قالتىراق» (سوقرات). «الدامچىلىق مەنەن قوشومات بئر تۇۇعان» (اۋراام لىنكولن). «قوشوماتچى سئزدىن الدىڭىزدا ەچ قاچان ۅز پىكىرىن ايتپايت، ال سئزدىن عانا پىكىرىڭىزدى بەجىرەپ تۇرات»، «قوشوماتچىلىق تئلدىن ۇچۇنان چىعات، ال ەمى القىش جۉرۅكتۉن تۉپكۉرۉنۅن كەلەت» (دەيل كارنەگى). «قوشوماتچىلىق ۇۇ سىمال، انى جۇتپاش كەرەك» (ستىۋەنسون). «قوشومات سۅز انى ايتقاندى دا، ۇققاندى دا بۇزات» (بۇركە). «بئز قوشوماتتى بئر دەم مەنەن جۇتابىز دا، اچۇۇ چىندىقتى تامچىلاتىپ ىچەبئز» (دىدەروت). «قوشوماتچى اعا قۇلاق سالعاندىن ەسەبىنەن جاشايت» (لا فونتەين). «دوستورۇبۇزدۇ قانچالىق كۉچتۉۉرۅۅك سۉيسۅك، وشونچولۇق الارعا ازىرااق قوشومات قىلا باشتايبىز» (مولەر). «كىم مەنى ماقتاسا، مەن دا انى ماقتايم»، «قوشوماتتى سۉيگۅن، قوشوماتقا تاتىقتۇۇ» (شەكسپىر). ەليونورا رۇزۋەلت: «مەنىن ىسمىم مەنەن بئر روزانى اتاشقاندا مەن ابدان ىراازى بولعونۇم بار. ا بئروق ماعا وشول روزانىن كاتالوگدوعۇ تۉشۉندۉرمۅسۉ جاقپادى: تۅشۅكتۅ جاقشى ەمەس، دۇبالدا ئلىنىپ تۇرسا سونۇن» — دەپتىر. وشونۇن سىڭارىنداي قوشومات دا قووز سەزىلگەن مەنەن پايداسى جوق بولوت.
قوشوماتقا بايلانىشتۇۇ يەۋروپا ەلدەرى ماقال-لاقاپتاردى دا كۅپ توپتوعون. مئسالى، «جاندىقتاردىن كۅبۉ تئشتەەر الدىندا جالاشات»، «قوشوماتچى بەتىڭە ايتقان سونۇن سۅزۉن، ارقاڭان ايتپايت» (انگلىس ). «بئرۅۅ سەن قاالاعانىڭدان اشىقچا قوشومات قىلىپ جاتسا، اندا ال سەنى جە بئر نەرسەدەن الداپ كەتتى، جە الداعانى جاتات» (ئتالئيا). «قوشومات دوستوردۇ ارتتىرات، ال ەمى چىندىق دۇشمانداردى اربىتات» (ئسپانئيا).
رىچارد ستەنگەل اتتۇۇ امەرىكالىق اۋتوردۇن «سئز ۅتۅ ەلە بوورۇكەرسئز: قوشوماتچىلىقتىن قىسقاچا تارىحى» اتتۇۇ كىتەبىندە قوشومات ۅزۉ تۇۇرالۇۇ چوڭ ويلوعون ادامدارعا قاراتا ايتىلسا جاقشى ئشتەيت دەلەت. بۇل وي كولمان مەنەن ولۋەردىن ئزىلدۅۅسۉندۅ دا دالئلدەنگەن. بۇل كىشئلەر كومپيۇتەر ارقىلۇۇ ايتىلعان قوشومات سۅزدۅرگۅ بولعون ادامداردىن رياكتسئياسىن تەكشەرگەن سوڭ ۅزۉن ۅيدۅ باالاعان ادامدار قوشوماتقا وڭوي جەڭىلەت دەگەن جىيىنتىققا كەلىشكەن.
فئزجەرالد اتتۇۇ اۋتور V -قىلىمداعى رئمدىكتەردەگى دوستۇق، قوشومات جانا اچىقتىق دەگەن تۉشۉنۉكتۅردۉن ۅز ارا بايلانىشىن ئزىلدەپ، دوستۇن بئر ساپاتى – بۇل بەتكە ايتۇۇچۇلۇق، ال ەمى قوشوماتچى پارازئتتىكى بولسو كەرت باشىنىن قىزىقچىلىعىنا پايدالانعان الدامچىلىق ەكەنىن بەلگىلەپ، مىنداي ساپاتتار ساياساتقا قورقۇنۇچ تۇۇدۇرارىن ايتقان [2:10، 11-بەتتەرى]. نەگىزى بەتكە ايتۇۇچۇلۇق مەنەن اچىقتىققا ستوىك، سەنەكا، ەپىكۇر جانا تسىتسەرون ۅزگۅچۅ باا بەرىپ، دوستور بئرى-بئرىنەن ەچ نەرسەسىن جاشىرباي، باردىق سەكرەتتەرىن ورتوعو سالۇۇ كەرەك دەگەن ويدۇ ازدەكتەشكەن [2:14-بەت]. بۇل وي ادام قۇداي الدىندا باردىق سىرىن، ويلورۇن اچىق ايتىشى زارىل دەگەن بىبلئيالىق ئدەياعا وقشوش بولسو دا، دوستوردۇن اراسىنداعى اچىقتىق وشول جووپكەرچىلىك زاماندىن تالابى دا بولعون.
فئلودەمۇس اتتۇۇ رئمدىك فئلوسوف قوشوماتچىلىق تۇۇرالۇۇ 3 كىتەپ جازىپ، قوشومات مەنەن دوستۇقتۇ بئرى-بئرىنە قارشى قويعون. قوشوماتچى ۅز ماقساتىنا جەتۉۉ ۉچۉن تئلىنەن بال تامعىزىپ، باارىنا باش ئيكەپ، جاعىنۇۇعا جاندالباستايت [2:26-بەت]. «ەگەردە دوسۇنۇن قاتاسىن كۅرۉپ تۇرۇپ ايتپاي قويسو، اندا مىنداي ادام جاماندىقتىن جاقتووچۇسۇ»، — دەيت فئلودەمۇس.
وشوندۇقتان ەل باشچىلارى سىنعا چىچالابووسۇ زارىل. انتكەنى اچىقتىق قاتاچىلىقتى وڭدووعو ۅبۅلگۅ تۉزۅت، ال ەمى جاشىرۇۇن كۉنۅۅ اقىرىنداپ ىرباي بەرەت. البەتتە، دوس ەل الدىندا ەمەس، بەتكە ايتات. وشوندوي بولسو دا، بۇل ەرەجە ەل باشچىلارى مەنەن جارانداردىن ورتوسۇنداعى ديالوگعو تۇۇرا كەلبەيت. مىقتى ەل باشچى باردىق سىنعا دايار بولوت.
پلۇتارح بولسو قوشومات بۇل چوڭ ئماراتتار مەنەن مەكەمەلەرگە قول سالىپ، ۇلۇۇ پادىشاچىلىقتاردى قىيراتات دەگەن ەكەن. بۇ كىشى قوشوماتچى مەنەن دوستۇ قانتىپ ايىرمالوو كەرەك دەگەن سۇروو بويۇنچا بۉتۉندۅي كىتەپ دا جازىپ جىبەرىپتىر.
كانالىق وقۇمۇشتۇۇلار ايال-ەركەك ورتولورۇنان قارا مىشىق ۅتۉپ كەتپەسىن ۉچۉن، ارتىقچىلىعى بار التەرناتىۋدىن (ۉچۉنچۉ تاراپ) كومپلئمەنتتەرىن (قوشوماتتارىن) چەتكە قاعۇۇ كەرەك جە وشول التەرناتىۋدىن ۅزۉنۅ تارتۇۇچۇ باالۇۇلۇعۇن ىلدىي تۉشۉرۉۉلۅرۉ زارىل دەشەت.
قىتايلىق وقۇمۇشتۇۇلار فۇ گەنيۇ جانا لى كانگ «قوشوماتچىلىق جۉرۉش-تۇرۇشتۇن پايدا بولۇۇسۇ» دەگەن ەمگەگىندە بالا-باقچاداعى بالداردى ئزىلدەپ قوشومات نەگىزى ادامدىن قانىندا بار دەگەن جىيىندىققا كەلىشكەن [3]. دەمەك، بالانى قوشوماتچىلىققا قارشى تۇرۇۇعا تاربئيالاباسا، اندا ال چوڭويعوندو ۅزۉنۅن ۅزۉ ەلە قوشوماتچى بولۇپ چىعا كەلەت.
قىرعىز ەل اقىلماندارىنىن قوشوماتقا مامىلەسى
قىرعىز ەلى قوشوماتتى ەزەلتەن تەرس ساپات قاتارى ەسەپتەپ كەلگەن. بۇل ماناس ەپوسۇندا دا، مايدا ەپوستوردو دا، جازۇۇچۇلاردىن باشقا چىعارمالارىندا دا چاعىلدىرىلعان. قىرعىزدار قوشوماتتى جاعىنۇۇ، ىچى قوينۇنا كىرۉۉ، جاقشى كۅرۉنۉشتۉن اراكەتتىن قىلۇۇ، وي — بويۇنا قويبوي جويپۇلانۇۇ قاتارى باالاعان. قوشوماتچى بئرۅۅنۉ جالپاق تئلگە سالىپ الداپ، ازعىرىپ، ۅزۉنۅ تارتىپ، سۅزدۉ جىلمالاپ سۉيلۅپ، كۅكسۅگۅن ماقساتىنا جەتەت. ال ەمى دوستور، جاقىن تۇۇعاندار، پەيلى تۉزدۅر، تەسكەرىسىنچە، جان كۉيگۉزۅ ايتىپ، قوشوماتقا ۇۇققان ادامدى ەسىنە كەلتىرىشەت [7]. وشول سەبەپتەن قىرعىزدار «دوس كۉيدۉرۉپ ايتات، دۇشمان سۉيدۉرۉپ ايتات» دەشەت.
قوشوماتتىن تۉرلۅرۉ دا كۅپ، سۇلۇۇ ايالعا بولعون كومپلئمەنتتەن تارتىپ، چوڭ قىزماتتاعى ادامدى ۅز قىزىقچىلىعىنا پايدالانۇۇ ۉچۉن بەياستەيدىل ماقتوو. ايالداردىن سۇلۇۇلۇعۇن ايتىپ ماقتوو ايرىقچا ورۇس مادانئياتىندا ۅنۉككۅن. امەرىكالىق ايالدار، مئسالى، مىنداي قوشوماتتى جاقتىرىشپايت. قىرعىزستاندا بولسو، قوشوماتتىن ەڭ ۅنۉككۅن تۉرۉ – بۇل ساياسئي قوشوماتتىق. ايرىقچا كەە بئر گەزىتتەر، قوومدۇق ئشمەرلەر، «اقساقالدار» ج.ب. بئيلىكتى ۅز قىزىقچىلىقتارى ۉچۉن مانىپۇلياتسئيا قىلىپ، قوشوماتتى قوش قولدوپ سۇنۇپ، قىرعىز ەلىنىن تاعدىرىن جارعا تاقاشۇۇدا. بۇل وورۇدان بۉتۉندۅي ۅلكۅنۉ ايىقتىرۇۇ قىرعىزدىن پاتريوتتورۇنۇن №1 تاپشىرماسى بولۇۇ كەرەك.
مىنا، قوومدۇ ئزىلدۅۅچۉلۅرگۅ ئش – قوشوماتچىلىققا قاراتا ازىرقى قىرعىز ەلىنىن ار قانداي قاتمارلارىنىن پىكىرى، قوشوماتچىلىقتىن كەسەپەتتەرى جانا انى جويۇۇنۇن جولدورۇ.
جەتەكچىلەرگە سۇنۇش
ەمى بۇل تەمانى قوزعوي بەرسەڭ، قوشوماتچىلىقتى جاقتاعان اقىلدۇۇنۇ استى تاپپايت ەكەنسىڭ. قوشومات جاسالما اقچاداي، العاچ سونۇن كۅرۉنگۅن مەنەن ناعىزى فالش بولوت ەكەن. االىمدار دا، دىنئي كىتەپتەر دا قوشوماتچىلىققا تەرس باا بەرىشىپتىر. وشوندون ۇلام پرەزىدەنت رەفورماسىن بئرىنچى كەزەكتە قوشوماتچىلىق ئنستىتۇتۇن جويۇۇدان باشتاسا بولموق. ەگەردە اعا قوشوماتچىلىق مەنەن اقىيقاتتى اجىراتۇۇ قىيىن بولۇپ اتسا، اندا تولعون توقوي دەجۇر ورگانداردى تۉزۉپ، بيۇجەتتى قىيناعاندىن وردۇنا ەلگە عانا كۅز قاراندى بولعون، قوشومات قىلۇۇعا قىزىقدار ەمەس ئنستىتۇت اچىپ، وشولوردون اقىل سۇراپ تۇرسا پايدالۇۇ بولموق. انان باردىق قوشوماتچىلاردى قىزماتقا، كۅرۉنۅۅ جەرلەرگە جولوتپوسو، پرەزىدەنتتىن ابرويۇ الدا قانچا كۅتۅرۉلۉپ، مىنداي ىننوۋاتىكاسى مەنەن تارىحتا جاقشى ات مەنەن قالماق. انتكەنى قىرعىزستانداعى قوشومات ئنستىتۇتۇن كۉچۅتۉپ جاتقان گەزىتتەردى جااپ، باشقارۇۇ ورگاندارىن تازالاپ، تەلەراديودوعۇ ارزىماتتاردى الماشتىرىپ، قىرعىز رۇحۇن ۇۇلاپ جاتقان بۇلاقتاردىن كۅزۉن تازالوو ۇباقىتى ەباق ەلە كەلگەن.
قوشوماتچىلار باشقا كۉن تۉشكۅندۅ ساتىپ كەتەرىن اقاييەۋ ابدان جاقشى ايتىپ بەرمەك. ازىرقى زاماندا قىڭىر ئش قىرق جىلدا ەمەس، ەرتەڭ ەلە بئلىنەت، ال ەمى اچۇۇ چىندىق كۅزدۉ اچىپ، سەرگەك قارماپ تۇرات. جەتەكچىنىن دا، جەبرەئل پەرئشتەنىن دا سوتتووچۇسۇ بار. ال ەمى قوشوماتچى سۅزدۅر جاعىمدۇۇ بولعونۇ مەنەن ارتى زىياندۇۇ ەكەنى جوعورۇدا تۉزۉك ەلە ايتىلدى وقشويت.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
قوشوماتچىلىق جانا انىن قوومعو تىيگىزگەن تااسىرى 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «قوشوماتچىلىق جانا انىن قوومعو تىيگىزگەن تااسىرى» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
