【قات سۅۅگۉ : چوڭ ورتو كىچۉۉ】
بالانى بەشىككە بۅلۅۅ قااداسى
بالانى بەشىككە سالۇۇ ىرىمى قىرعىزداردا قادئمكى چوڭ توي مەنەن قوشتولوت. ىمىرقايدىن كىندىگى تۉشۉپ، تۅرۅلگۅنۉنۅ جەتى كۉن بولعوندون باشتاپ بەشىككە سالىنات. بەشىك نارىستەنى باققانعا، تازا قارماعانعا، ۇقتاتقانعا بئر توپ ىڭعايلۇۇ. سالت بويۇنچا بەشىكتى تۅرۅلگۅن نارىستەنىن تايەنەسى الىپ كەلەت. ال ەمى نارىستەنىن بەشىككە سالىنعان كۉنۉن بەشىك تويۇ دەشەت. ئلگەرتەن ەلە بەشىك تويۇ بەرىلۉۉچۉ كۉنۉ نان بىشىرىلىپ، مال سويۇلۇپ، ايىل-اپا، قۇدا-سۅۅك، تۇۇعان-ۇرۇقتار، تاانىشتار چىقىرىلعان. جەنتەك دەلىپ سارى ماي ومۇرۇلۇپ، دوستورقونعو جەر-جەمىشتەر، بوورسوقتور، تاتتۇۇلار تۅگۉلگۅن. قۇر قول كەلبەي بەلەك- بەچكەكتەرىن الا كەلىشكەن قونوقتور نارىستەنى القاشىپ، بەشىگىنە بوورسوق، تاتتۇۇ، مۅمۅ-چۅمۅلۅردۉ چاچىشقان. وشول سالت بۉگۉنكۉ كۉنگۅ چەيىن ساقتالىپ كەلەت. بالانى بەشىككە كۅپتۉ كۅرۉپ، كۅپ جاشاعان، كۅپ تۅرۅگۅن، دۅۅلۅتتۉۉ بايبىچەگە سالدىرىشات. ەگەر ىمىرقاي قىز بولسو - بەشىككە قايچى، سۅيكۅ، شۇرۇ، ەركەك بولسو - چۉكۅ، قامچى سالىنات. وڭ-سول چۉكۅلۅردۉ بەشىككە سالىپ، انى باش جاعىنان كۅتۅرۉپ «بار بول»، «وڭ بول» دەپ ەڭكەيتكەندە چۉكۅلۅر كۉلتۉككۅ تۉشۉپ كەتەت. بالانى بۅلۅۅردۉن الدىندا العاچ بەشىككە ار قانداي وورۇلار، جىن-شايتاندار جاشىنىپ قالباسىن دەپ ارچا مەنەن بەشىكتىن ىچى-سىرتىن الاستاشات. انان: «شايتاندار قاچ، قاچ، قاچ، ەەسى كەلدى!»-دەپ الىپ بارىپ جاتقىرىشىپ، «بەشىك اپا، بەك قارما! ۇماي ەنە، ۇيقۇ بەر!» دەپ تاڭات. بۅلۅپ جاتقان ۇچۇردا ىيلااق بولبوسۇن دەپ ووزۇنا بوورسوق تىشتەپ الات. جۇۇرقانى، قۇرجۇنۇ، قابى، باشتىعى بولۇپ جەتى نەرسەنى بەشىككە جااپ، تۅرۅگۅن ەنەسىنە قارماتات. ال كۅتۅرۉپ الىپ تۅردۅن ەشىككە، ەشىكتەن تۅردۉ كۅزدۅي جۉگۉنۅت. بايبىچەلەر القاپ، باتالارىن بەرىشەت. انان بايبىچەلەردىن ەڭ ۇلۇۇسۇ بەشىكتى مىنىپ الىپ، قامچىلانا تەمىنەت. «وي، قايدا جۅنۅدۉڭ ؟ قايدا باراسىڭ ؟ »-دەپ سۇراعاندا: «مەكەگە باراتام»،-دەپ جووپ بەرەت.
مىنا ۇشۇل بەشىككە سالۇۇ ىرىمى دەلەت.
الدەي ىرى
نارىستە بەشىككە سالىنعاندان باشتاپ بەشىك ىرلارى ىردالات. انى ار بئر ەنە بالاسىن ۇقتاتااردا بەشىكتى تەرمەتىپ جاتىپ ىردايت. مىنداي ىرلار مەەرىمدىن، سۉيۉۉنۉن مئسالى.
الدەي بۅبۅك ىيلابا،
ەنەكەڭدى قىينابا.
جاپقان ناندىن ورتوسۇ،
جۉرۅگۉمدۉن تولتوسۇ.
ەلدى جوودون قورعوعون،
بااتىر بولور بەكەنسىڭ.
ەل تاالايىن ىرداعان،
اقىن بولور بەكەنسىڭ.
الدەي-الدەي اق بۅبۅك،
اق بەشىككە جات بۅبۅك.
ايلانايىن كۅزۉڭدۅن،
اتاسىنا ناق بالام.
ايلانايىن چىراعىم،
قولعو بۉتكۅن قۇراعىم.
جاقاداعى قۇندۇزۇم،
اسمانداعى جىلدىزىم.
بەشىككە بايلانىشتۇۇ ىرىم-جىرىمدار
بالانى بەشىككە بۅلۅگۅندۅن كىيىن تىنچ ۇقتاسىن دەپ بەشىكتىن ۉستۉنۅ توعۇز ۇيقۇچۇ ادامدىن كىيىمىن جااپ قويۇشات.
بۅبۅكتۉ بەشىككە بۅلۅپ جاتقان ۇچۇردا ۉيگۅ كىرىپ كەلگەن ادام بالانىن بۇتۇن تاڭىپ بۉتمۅيۉنچۅ چىقپاي تۇرۇش كەرەك. بولبوسو ۇيقۇسۇن قوشو الىپ كەتەت دەپ قويۇشات.
بەشىكتى قۇرۇ تەرمەتسە بالالۇۇ بولبوي قالات دەگەن ئشەنىم بار.
بەشىكتى بۇت مەنەن تەەپ جىلدىرعانعا، ۉستۉنۅن اتتاپ ۅتكۅنگۅ بولبويت. وشوندون ۇلام بالانى بۅلۅۅردۅ بۅبۅكتۉن ۅزۉن دا بەشىكتىن ۉستۉنۅن الىپ بەرىشپەيت.
بەشىكتى بئر ۇباقتا ەكى ادام ەكى باشىنان كۅتۅربۅيت. بۇل سۅۅك قويعوندو تابىتتى ەكى باشىنان كۅتۅرۉپ بارعانعا وقشوشتۇرۇلۇپ، سۇۇق كۅرۉنگۅندۅن ۇلام پايدا بولسو كەرەك.
بەشىكتى ەكۅۅلۅپ تەرمەتكەنگە دا ۇرۇقسات بەرىلبەيت.
بالا بۅلۅنگۅن بەشىكتى سىرتقا الىپ چىعا تۇرعان بولسو، بئرىنچى اياق جاعىن چىعارات.
بەشىك ساتىپ الىپ جاتىپ سوودالاشپاي، سۇراعان اقچاسىن بەرىپ الىش كەرەك.
بەشىك تۇۇرالۇۇ داارىگەرلەردىن قاراشى :
- بئزدىن مەدىتسىنادا ۇشۇل ۇباققا چەيىن بەشىككە قارشى بئر ووز سۅز بولعون ەمەس جانا بولبويت دەپ ويلويم. قىلىمداردان بەرى كەلاتقان بۇل ىيىق بۇيۇمدۇ قانتىپ جەرىيلى ؟ مەن جاش ەنەلەرگە بالاسىن بەشىككە بۅلۅۅسۉن سۇنۇش قىلار ەلەم. بەشىككە جاتقان بالانىن استى دايىما قۇرعاق، جەل تئيىپ قالۇۇ قورقۇنۇچۇ جوق بولوت. ناتىيجادا، بالانىن ۇيقۇسۇ تىنچ بولوت دا، ال ورتودو ەنە جۇمۇشتارىن بۉتۉرۉپ الۇۇعا ۉلگۉرۅت. بەشىككە جاتقان بالانىن باشى چايپالىپ قالات، بۇتۇ تايتاق بولۇپ قالات دەگەن ايرىم جاش ەنەلەردىن مىنداي پىكىرلەرىن مەن بالدار ۋراچى قاتارى جوققو چىعارات ەلەم. ەگەر بەشىكتىن بالاعا تەرس تااسىر ەتۉۉچۉ قاندايدىر بئر كەمچىلىگى بولسو ۇشۇل ۇباققا چەيىن مەدىتسىنادا جوق دەگەندە بئر جولۇ ماسەلە كۅتۅرۉلمۅك دا. جەكە ۅزۉم جۅنۉندۅ ايتسام، مەن دا باردىق بالدارىمدى بەشىكتىن جاردامى مەنەن باققام. ەمى وشول بەشىككە نەبەرەلەرىمدىن جاتۇۇسۇن تىلەك قىلىپ، ار بئر بۇيۇمۇن اسپەتتەپ ساقتاپ قويعوم. اندىقتان، قادىرىڭىزدار جان بولسۇن، ۇرماتتۇۇ جاش ەنەلەر!
ەنەلەردىن پىكىرى
- ەگەر بالا بەشىككە تۇۇرا بۅلۅنسۅ، البەتتە، جاقشى. ا تۇۇرا ەمەس بۅلۅنسۅ، بالاعا زىيانى تىيەت ەكەن. مئسالى، جانىنىن تىنچىنا قاراپ ەرتەدەن كەچكە بالاسىن بەشىككە جاتقىرىپ قويعون ايرىم ەنەلەر بار. مىنداي ۇچۇردا بالانىن باشىنىن فورماسى بۇزۇلات. جە بولبوسو كۅپ جاتقاندان بالا تەردەيت دا، چەچكەندە شامالدايت. مەنىن دا ۇلۇۇ ەكى بالام بەشىككە جاتىپ چوڭويۇشقان، اندان كىيىنكىلەرىن شااردىقتارچا ەركىن قويۇپ چوڭويتتۇم.
بەشىك - بئزگە ۇماي ەنەدەن قالعان تابەرىك
بەشىك قانداي تۉزۉلگۅن ؟
بەشىك تالدان، جاڭعاقتان، ارچادان جاسالات. ەڭ باالۇۇسۇ - ارچا بەشىك. بەشىكتى جاسوودو بايىرقى اقىلمان ۇستالار باردىق ىڭعايلۇۇلۇقتاردى ەسكە الىشقان. مئسالى، بەشىكتىن باش جاعىنداعى القاققا تىرۅۅچ قويۇشقان. بۇل تىرۅۅچ اياق جاعىندا جوق. انتكەنى، ەنە بەشىككە سالماعىن سالىپ ەمىزگەندە تىرۅۅچ قارماپ تۇرات. وشوندوي ەلە بەشىكتىن ەكى تامانىنا جاا سىمال جىعاچتار اشتالىپ، الار بەشىكتىن تەرمەلىشىن جەڭىلدەتەت.
مىندان ون جىل مۇرۇن دەلە، جۉز جىل مۇرۇن دەلە ەنەلەر الدەي ىرىن ىرداپ، بەشىك تەرمەتىشكەن. بەشىك - كۅپتۅگۅن ورتو ازئيا ەلدەرىنىن، انىن ىچىندە قىرعىز ەنەلەرىنىن الماشقىس جاردامچىسى بولعون. بۇل ىيىق بۇيۇمدۇن قاچان پايدا بولعونۇن ەچ كىم بئلبەيت، بئروق، كۅچمۅن تۇرمۇشتا كەڭىرى قولدونۇلعانى باارىبىزعا بەلگىلۉۉ. بئزدىن كۅچۉپ-قونۇپ جۉرگۅن ەلىبىز ۉچۉن بەشىك ەڭ زارىل بۇيۇم ەلە. انتكەنى، ال وڭتويلۇۇ جاسالعان. قوقۇسۇنان بالا بۅلۅنگۅن بەشىك اتتان وودارىلىپ كەتسە دا بالانىن ەتى وورۇبايت، باشى جەرگە تىيبەيت. انى بەشىك ساقتايت.
جابۇۇلارى - بەشىكتى سىرتىنان جابۇۇچۇ كەزدەمە. جايقى جابۇۇ بالانى چىمىن-چىركەيدەن ساقتوو ۉچۉن توردون تىگىلەت. قىشقى جابۇۇ بالاعا جىلۇۇ بولۇش ۉچۉن قالىڭ كەزدەمەدەن - بارقىتتان تىگىلەت.
بوورتقو - بالانى بايلوو ۉچۉن جۇمشاق كەزدەمەدەن تىگىلگەن جازى قۇرلار. بالا مۇنۇ مەنەن ەكى جەرىنەن: تىزەسىنەن جانا تۅشۉنۅن تاڭىلات. تۅشۉن تاڭۇۇچۇ بوورتقو ۇزۇنۇرااق جانا كەنەنىرەەك بولسو، بۇتۇن تاڭۇۇچۇ بوورتقو قىسقارااق جانا قۇۇشۇرااق بولوت.
ولپوقتورۇ - كۉلتۉكتۉن وردۇ ويۇلعان ۉچ قابات تۅشۅك. ەڭ استىڭقى ولپوقتۇن ىچىنە ارچادان سالىپ تىگىشەت. بۇل بالانى بەشىك قۇرتتان ساقتايت. انىن ۉستۉنۅ بالانىن استى قالىڭ بولۇۇ ۉچۉن ەكى قاتار تۅشۅك سالىنات.
شىمەك - زاارا اعىپ، كۉلتۉككۅ تۉشۉۉگۅ ىڭعايلاشقان بۇيۇم. شىمەكتى اداتتا قويدۇن شىيراق سۅۅگۉنۅن جاساشقان. ۇچۇردا جىعاچتان جاساشات. جىعاچتان جاسالعان جاڭى شىمەكتى قىزىپ تۇرعان مايعا سالىپ، بئر قايناتىپ الۇۇ كەرەك. اندان سوڭ كۉنگۅ جاقشىلاپ قۇرعاتات. وشوندو جىعاچتىن مايدا تاارىندىلارى جوعولۇپ، سىيدا بولوت. شىمەك ەركەك بالاعا ۅزۉنچۅ، قىز بالاعا ۅزۉنچۅ جاسالات.
كۉلتۉك - بالانىن زااراسى مەنەن زاڭى تۉشۉۉچۉ ئدىش. اداتتا بۇل ئدىش چوپودون جە جىعاچتان جاسالات. بئروق، ازىرقى كۉندۅ اينەكتەن، پلاستماسسادان جاسالعان ئدىشتەردى دا قولدونۇپ جۉرۉشۅت. سئيدىك ارى-بەرى چايپالىپ، چاچىراباش ۉچۉن كۉلتۉككۅ توپۇراق جە كۉل سالىپ قويۇشات.
جازدىق - بالانىن باشىنا قويۇلات.
بۇت ورووسۇ - بالانىن ۉستۉن جابۇۇچۇ جۇۇرقان.
كەزەكتەكى ووردۇڭۇز : 
بالانى بەشىككە بۅلۅۅ قااداسى 
كۅچۉرۉپ الۇۇ 
باسىپ چىعارۇۇ 
دان «بالانى بەشىككە بۅلۅۅ قااداسى» عا بايلانىشتۇۇ مازمۇندۇ ئزدۅۅ
